Хара-Уулаах улуу механизатора
Убаастабыллаах ааҕааччыларым, эһиги үгүскүт билэрэ буолуо Хара-Уулаах нэһилиэгэр олорор, улуу үтүөлээх механизатор аатын сүкпүт, билигин да үлэлии сылдьар Слава орденын кавалерын, «Үлэҕэ албан аат» орден үһүс степенин хаһаайынын, Ил Түмэн государственнай мунньах председателин махтал суругунунан бэлиэтэммит, араас таһымнаах бочуотунай Грамоталарынан наҕараадаламмыт, социалистическай күрэхтэһии тохсус, онус, уон биирис, уон иккис, уон үһүс пятилеткалар кыайыылаахтарын, үлэ бэтэрээнин, «Россия – Якутия-370 сыл» знак хаһаайынын, «Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ» бочуоттаах аатынан тыа хаһаайыстыбатыгар өр сыллаах, бэринилээх үлэлэрин иһин наҕараадаламмыт, Булуҥ улууһун бочуоттаах гражданинын, «Предпринимательствоны сайыннарыыга туйгунун» мэтээл хаһаайынын Владимир Сергеевич Алексеевы.
Владимир Сергеевич аҕыс уонус хаарыгар үктэнээри сылдьар да буоллар, бу уохтук, сымсатык тутта-хапта сылдьар кырдьаҕаһы, билигин да улахан тиһиликтээх тиэхиникэлэри хайдах курдук сатабыллаахтык салайан ыытарын сөҕө көрөбүн, бу ытык кырдьаҕас ыар сэрии сылларыгар оҕо сааһа хайдах ааспыта буолуой диэн интириһэргии саныыр этим, ол санаабын толороору кырдьаҕаһы кытта кэпсэтэ түһээри, табыллар буоллаҕына сурукка да киллэриэм диэн, дьиэтигэр барарга соруннум.
Кини бэйэтин олоҕун туһунан, мин маннык этим, инник этим диэн кэпсии, киһиргэнэ сылдьыбатах үгэстээх, халыҥ көхсүгэр сэрии сылларыгар аччык, тулаайах оҕо сааһын уонна кини устар олоҕун барытын хам хаайан илдьэ сырыттаҕа. Бу 79 саастаах киһи оҕо сааһын, кини олоҕун хайдах, туохтан саҕалаан ыйытарбын бэркиһии саныы-саныыбын дьиэтигэр тиийдим. Киһи ааспыт олоҕун ыйытар олуоната бэрт буоллаҕа. Киирэн дорооболоһон биир идэлээх дьон буоларбыт быһыытынан техника туһунан ону-маны ыаһахтастыбыт, онтон туохха кэлбит сыалбын-сорукпун: “Сэрии сылларын, туох, хайдах ааспыккыный, кэпсиэҥ дуо”, – диэтим, кырдьаҕаһым ону истэн баран бастаан саҥата суох олордо, онтон сирэйэ-хараҕа сырдыы түспүт курдук буолла, хараҕар ааспыт олоҕо, оҕо сааһа көстөн кэллэ быһылаах. “Ээ оттон ыйыт. Тугу ыйытаары гынаҕын?” – диэтэ. Эрдэттэн бэлэмнии сылдьыбыт ыйытыыбын: “Хас сыллаахха, ханна төрөөбүккүнүй”, – диэн ыйыттым. Владимир Сергеевич көхсүн этитэн, тыыллаҥнаан ылла уонна сэрии сылларыгар оҕо сааһа хайдах ааспытын, сэрии бүтүүтэ туох, хайдах олорбутун бу курдук кэпсээтэ:
– Мин 1936 сыллаахха Ньурба улууһун Маалыкайыгар төрөөбүтүм. Ийэм Алексеева Варвара Аркадьевна диэн этэ, кини хаан биэрэ (дуонардыы) сылдьан, 1942 сыллаахха өлбүтэ. Доруобай дьахтар этэ, оччолорго хаан хомуйаллара, билигин өйдөөтөххө ол хааны фроҥҥа ыытар буолуохтаахтар. Ол туттарбыт дьоҥҥо эбии “паек” биэрэллэрэ. Ийэм эрэйдээх миигин аһатаары олус элбэх хааны биэрээхтээбитэ буолуо диэн таайа саныыбын. Аҕабын бу диэн өйдөөбөппүн, бадаҕа сэриигэ баарта буолуо, кэлин детдомтан тахсарбар, аҕан харчыта диэн 2500 солкуобай биэртэрэ. Ийэм суох буолбутун кэннэ, дьиэбэр төһө өр сыппытым эбитэ буолла, дьоннор кэлэн салаасканан соһон илпиттэрэ, аймахтардаахпын билбэппин, бааллара буоллар, кэлэн ылыа этилэр буоллаҕа, кэнники детдомтан ылбыт дьоммун аймах оҥостубутум. Уоппуска ыллахпына кэргэммин, оҕолорбун илдьэ сылдьааччыбын, билигин да кинилэр оҕолорун, сиэннэрин кытта билсэбит. Биирдэ Капитоновкаҕа икки сыл балыыһаҕа сыппытым, атахпынан кыайан хаампакка. Көхсүм барыта ньиккэрийэн уҥуоҕа көстө сылдьар буолбута сытарбыттан. Күҥҥэ чап-чараастык быһыллыбыт хара килиэби биэрэллэрэ. Аччыктаан илиибин уунабын, хостору кэрийээччибин сыылла сылдьан. Фронтовиктар аһатааччылар, аһатааччылар диэн туох астаах буолуохтарай, бытыылкалаах аһыйбыт үүт биэрээччилэр, ону иһээччибин, наһаа да минньигэс буолааччы. Ол курдук сыыллан родильнай хоско киирээччибин, дьахталлар ытыы ытыылар ас бөҕөтүн биэрээччилэр, биэрбит астарын кууһан баран хоһум диэки төттөрү сыыллан барааччым. Фронтовиктар барахсаттар илиилэрин, атахтарын быстаран баран бэрт түргэнник оһордон, нэдиэлэ эрэ буолаат дьиэлэригэр тахсаллара. Икки сыл эмтэнэн, атаҕым үтүөрбүтүн кэннэ Куочай детдомугар таһаарбыттара. Кэлин улаатан баран, уоппускам бириэмэтигэр ол барахсаттары (фронтовиктары) көрсөөччүбүн, миигин көрүстэхтэринэ дэлби үөрэллэрэ: “Били сыылла сылдьар уолчааммыт бу бэйэлээх киһи буолбут, дэлби улааппыккын”, – диэччилэр.
– Детдомтан тахсан баран ханна үлэлээбиккиний?
– Комсомольскай путевканан Антоновкаҕа паровой станцияҕа кочегар-машиниһынан ананан үлэлии барбытым. Онно уугун носуоһунан бэйэн хачайдыыгын, үс куубтаах улахан мас уһаат (бочка) баара, ону толору хачайдыыгын, уун аҕыйах буоллаҕына паарын тиийбэт, оччоҕуна уот биэрбэт. Антоновка дэриэбинэтин барытын хааччыйа олордоҕо дии. Күһүн бурдук тардаллара, онно буолааччы элбэх уот тутталлара, паарын тиийбэтэҕинэ айдаан бөҕө буолара, маһы холкуостаахтар таһаллар, онно көмөлөһөөччүбүн, көлөһүн күнүн аахсаары. Бириэмийэҕэ уон алталыы киилэ арыы биэрээччилэр. Бу Антоновкаҕа үлэлии сылдьан “похвальнай” кумааҕы ылбытым, онтум билигин күндү, уон да кырааматаҕа биэрбэппин.
– Владимир Сергеевич, бу Хоту оройуоҥҥа хас сыллаахха кэлбиккиний?
– Антоновкаҕа үлэлии сырыттахпына: “Хоту оройуоҥҥа хомсомуол путевкатынан ким үлэлии барыан баҕалааҕый?”, – диэбиттэригэр, алта уон оҕо буолан мэктиэлээбиппит, онно миигин соҕотохтуу талбыттара, куоракка үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, бырабыыталыстыба дьиэтигэр түһэрбиттэрэ, атааралларыгар даҕаны таҥас, харчы биэрбиттэрэ. Баата матараастаах, мас чымадааннаах этим. Аны санаатахха, киһи күлүөх, оччотооҕу кэмҥэ үчүгэй да этэ. Тиксиигэ сүүрбэччэ оҕо буолан кэлбиппит. Кулууб дьиэтигэр көрсүһүү оҥорон тарҕаталаабыттара. Хара-Уулаах дэриэбинэтигэр үс буолан анаммыппыт, биир кыыспыт билигин Бороҕон нэһилиэгэр олорор, Тимофеева Надежда Ивановна, билигин Слепцова. Биирбит улуу балыксыт Сунтаар Куола диэн Чокуурап балыксыта, өлөөхтөөбүтэ.
Манна 1957 сыллаахха кэлбитим. Бастаан утаа тутууга үлэлээбитим. Ити оскуола, балыыһа дьиэлэрин тутуспутум, балыыһаны фундаменыттан хасыһан барытын, аныгылыы эттэххэ “күлүүһүгэр» тиийэ тутуспутум. Манна кэлэн баран, Бороҕоҥҥо таласпытым, ону тиэхиникэҕэ сыһыаннаах диэннэр ыыппатахтара. Станциябыт уон икки вольтаах буолааччы, ыал аайы биирдии лаампа, ол быыһыгар ыстаадаҕа да, бэдэрээккэ да үлэлии сылдьыбытым. 1959 сыллаахха Шадрин Гаврил Константиновыһы кытта Күһүүртэн тыраахтыр перегоннаан кэлбиппит.
– Тиэхиникэҕэ ханна үөрэммиккиний?
– Суох, ханна да үөрэммэтэҕим, бэйэм үөрэммитим, Тиксиигэ пароходствоҕа куурустарга үөрэтэллэрэ, олор куоручука суруйан биэрбиттэрэ. Оччотооҕуга улахан баҕайы кумааҕы этэ.
– Хас сыллаахха кэргэннэммиккиний, оҕолоруҥ, сиэннэриҥ, хос сиэннэриҥ төһө элбэхтэрий?
– 1958 сыллаахха "Табаһыт" Марковтар кыыстарын Лиданы кэргэн ылбытым. Биһиги Лидия Иннокентьевнаны кытта аҕыс оҕоломмуппут, сиэннэрим, хос сиэннэрим барыта отуттан тахсалар.
Кырдьаҕас билигин да тиэхиникэттэн түспэккэ, ГТМУ (ГАЗ-73) вездеход курдук улахан байыаннай тиэхиникэни хаамтара сылдьар.
Ытык кырдьаҕаспар эрдэттэн бырастыы гыннарыам этэ, кини бэрт элбэҕи кэпсээбититтэн быһа тардан сороҕун суруйдум диэн.
Федот АММОСОВ
Ааптар хаартыската