Оҕону иитиигэ дууһаларын анаабыт үлэһиттэр
Дьон санааларын, кэпсээннэрин хомуйан, ситимнээн Хара-Уулаахха эдэр саастарыгар кэлэн үлэлээн бу орто дойдуга хаалларбыт үтүө бэлиэлэрин, умнуллубат түгэннэрин кэлэр көлүөнэҕэ энтузиаст, сырдык санаалаах, үтүөҕэ тардыһар оччотооҕу кэм ыччаттарын санаан ааһыахпын баҕарабын. Оҕону үөрэтиигэ-иитиигэ олохторун, дууһаларын анаабыт үлэһиттэр ааттарын үйэтитиигэ, детсад историятын түмүүгэ, чопчулааһыҥҥа көмө буолуоҕа диэн саныыбын.
1957 сыллаахха маҥнайгы самолетунан Владимир Сергеевич Алексеев комсомольскай путевканнан Лаптевтар муораларын биэрэгэр, Хара-Уулаах сиригэр кэлэн түһэр. Кини Ворошилов аатынан холкуоска үлэтин саҕалыыр. Оччолорго аатырбыт миллионер холкуос бэрэссэдээтэлинэн Рожин Дмитрий Васильевич этэ. Кини Ньурба уолун тутуу биригээдэтигэр анаабыта. Владимир Сергеевич балыыһа тутусуһар чиэстээх-бочуоттаах үлэҕэ тиксибитэ. Онон 1958 сыллаахха саҥа балыыһа үлэтин саҕалаабыта. Бу тэрилтэҕэ медпуун уонна 10-15 оҕолоох дьааһыла саад арыллыбыта. Медпуун кылаабынай бырааһынан Алексей Ананских диэн эдэр уол ананан кэлэн үлэлээбитэ. Дьааһыла сэбиэдиссэйинэн Маркова Ирина Герасимовна, старшай медсестраннан Мария Соловьева, оһох оттооччуннан Мария Игнатьевна Захарова, уборщицаннан Екатерина Николаевна Шадрина, поварынан Татьяна Николаевна Маркова, ньээньэлэринэн Евдокия Егоровна Чиряева уонна Энгельсина Дмитриевна Никитина үлэлээбиттэрэ.
1959 сыллаахха төгүрүк сууккалаах дьааһыла балыыһаттан тэйиччи соҕус турар кыракый дьиэҕэ арыллыбыта. Оҕо ахсаана 20-ҕэ диэри улааппыта.
Атырдьах ыйын маҥнайгы күнүгэр 1959 сыллаахха Хара-Уулаах нэһилиэгин Сэбиэтин ыйааҕынан, сэбиэдиссэйинэн Анна Николаевна Шемякова анаммыта.
1961 сыллаахха дьааһыла сэбиэдиссэйинэн фельдшер үөрэхтээх Стручкова Анна Васильевна анаммыта, А.В. Шемякова завхоһунан көспүтэ. Эбии саҥа үлэһиттэри ылбыттара.
1971 с. кулун тутар 6 күнүгэр «Приморскай» ОПХ дириэктэрин А.Барабанскай 95 нүөмэрдээх бирикээһэ тахсыбыта. Ол бирикээскэ суруллубутунан, деткомбинат арыллыбытынан сибээстээн дьааһыла саады ОПХ «Приморскайга” биэрэргэ, дьааһыла саад үлэһиттэрин бэрээдэк быһыытынан ОПХ-ҕа көһөрүү буолар.
Ол курдук 1971 сыллаахха 40 миэстэлээх саҥа оҕо деткомбината үлэҕэ киирбитэ. Деткомбинатка «Тугутчаан» диэн аат иҥэриллибитэ. «Тугутчаан» сэбиэдисэйинэн Рожина Мария Алексеевна анаммыта.
Деткомбинат аһыллыытыгар иитэччинэн ананан кэлэн үлэлээбиттэрэ: Стручкова Раиса Христофоровна, Чиряева Евдокия Гаврильевна, Иванова Светлана Алексеевна.
Түүҥҥү харабылынан үлэлээбитэ Слепцова Анна Григорьевна.
1973 с. М.А. Рожина Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллыбытынан сибээстээн, деткомбинат сэбиэдиссэйинэн Светлана Алесеевна Иванованы анаабыттара.
1991-1995 сс. Деткомбинаты кэҥэтэн, пристрой тутан музыкальнай заала, куукуна, иһит сууйар хос аһыллыбыттара.
Биллэрин курдук оҕо саадыгар иитиллээччилэр билиини иҥэринэллэр, киэҥ эйгэҕэ алтыһа, үтүөнү, куһаҕаны араарарга үөрэнэллэр. Оттон олоххо бэлэмнээччинэн, такайааччынан, уһуйааччынан иитээччи буолар. Ол курдук “Тугутчаан” деткомбинатка элбэх иитээччи үлэлээн, бэйэлэрин сыраларын, оҕоҕо ийэлии тапталларын, билиини, төрөөбүт дойдуга, сырдыкка тардыһыыны, сылаас иэйиилэрин биэрбиттэрэ, олор истэригэр бааллар: Бурцева А.В., Чупрова В.В., Лопатина Н.И., Владимирова И.Е., Чиряева Е.Г., Мыреева О.А., Корякина Е.Ф., Кейментинова А.А., Горохова Р.И., Галактионова З.В., Петрова (Севастьянова) М.Н., Стручкова А.М., Колесова (Попова) И.Н., Алексеева Т.Р., Сергеева (Шамаева) Е.Н., Винокурова (Шадрина) Е.А., Винокурова П.В., Винокурова А.В., Винокурова Е.В., Горохова Н.И., Яковлева Е.А., Иванова М.Г., Ефимова С.Н., Скрыбыкина П.П., Кутукова (Прокопьева) Е.А., Горохова М.П., Винокурова Н.Г., Слепцова Е.А., Захарова Л.В.
«Тугутчаан» хайа төрүттэниэҕиттэн сайдыыны түстүүр туспа суоллаах-иистээх, үтүө үгэстэрдээх тэрилтэ. Үгүс сылларга оҕолору билиигэ-көрүүгэ кынаттаабыт, дьоһун кылааттарын киллэрсибит иитээччилэр, үлэһиттэр ааттарын эдэр көлүөнэ, ыччат умнуо суоҕа диэн бигэ эрэллээхпин.
Р.Х. Стручкова,
«Тугутчаан» оҕо саадын иитээччитэ