Тиксиигэ климаты үөрэтэр станция тутуллуо
Россия наукатын Академиятын историятыгар аан бастаан Саха сирин экстремальнай климата тыынар-тыыннаахха уонна техникаҕа дьайыытын туһунан Саха сиринээҕи научнай киин бэрэссэдээтэлэ, РНА член-корреспондена, техническэй наука доктора Михаил Лебедев дакылаат оҥордо. Кини ирбэт тоҥтон саҕалаан сир хамсааһыныттан, киртийиититтэн таһаарыллар экология урусхалыгар тиийэ кэпсээтэ.
Саха сирин климатын аан бастаан 1733 сыллаахха Улуу хотугу экспедиция кыттыылааҕа, нуучча учуонайа Александр Миддендорф чинчийбитэ. Өссө оччолорго кини этэн турар: “Маннык тыйыс айылҕаны хайдах кып-кыра чыычаахтар тулуйаллара буолла”, – диэн.
Оттон хотугу эргимтэ бүгүҥҥү проблемаларын Саха сирин академическай институттара дириҥэтэн үөрэтэллэр: айылҕа көстүүтүн уларыйыыларын, сиртэн хостонор баайы көрдөөһүн, булуу, техника, механизмнар, конструкциялар үлэлэрэ, үүнээйи-харамай, дьон олоҕо. Ордук болҕомто ирбэт тоҥ уларыйыытыгар ууруллар. Холобур, 2000 сылтан саҕалаан климат итийиититтэн Лаптевтар муораларын кытылыгар муус нуорманы таһынан ириэриитэ бэлиэтэммит. Аны 1991 сылтан 2010 сылга диэри олус күүстээх ириэрии Баатаҕайга Дьааҥы хаптал хайаларыгар буолбут. Ол түмүгэр, 60-80 м дириҥнээх тоҕо түһүүлэр үөскээбиттэр. Бу маннык курдук климат уларыйыыта олох-дьаһах объектарыгар улахан кутталы үөскэтэр.
Аны климат уларыйыыта көтөргө-сүүрэргэ, тыыннаах харамайга эмиэ кыһалҕалары үөскэтэрэ биллибит. Ол курдук, тыынар тыыннаах сири уларытыыта тахсыан сөп. Холобур элбэх аһаҕас уу, аҕыйах муус үрүҥ эһэ үөскүүр экологиятын сатарытар. Оччотугар үрүҥ эһэ сөптөөх миэстэтин көрдүүр сыаллаах Саха сириттэн тэлэһийэр. Оннук курдук, хоту дойдуга таба атын сиргэ көһүүтэ саҕаланыан сөп. Онтон табаны иитии – аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэскэ кубулуйбут дьарыктара буолар. “Таба суох – эбээн суох” этии сытыырхайар кутталлаах. Сотору-сотору буолар сир хамсааһыннара эмиэ кутталы үөскэтэллэр.
Бу маннык экстремальнай фактордар үүнээйигэ, хамсыыр харамайга эрэ буолбакка, киһи доруобуйатыгар эмиэ дьайаллар. Хотугу сир дьоно айылҕаларыгар сөп түбэһэр организмнаахтар: кыра уҥуохтаахтар, кэтиттэр. Элбэх сыаны-арыыны, белогу сииллэр. Ис эйгэлэрэ тас эйгэни кытта тэбис-тэҥҥэ тэбэр. Хамсаналлара-имсэнэллэрэ лаппа түргэн. Дьэ, бу маннык ураты айылгылаах киһи тулалыыр айылҕата уларыйан бардаҕына, биллэн турар, организмыгар эмиэ харгыстары көрсөр.
Институттар климат техникаҕа, инфраструктураны тутууга дьайыытын чинчийэллэр. Билигин гаас-ньиэп утаҕа, тимир суол кэлиитэ барыта тимири, эрэһиинэни кытта сыһыаннаах. Тымныыга электроника, оннооҕор механика көмөтүнэн үлэлиир техника тохтоон хаалан, саахалы таһаарыан сөп. Ити соҕуруу дойдуга таҥыллан оҥоһуллар массыына тимирин, эрэһиинэтин састааба тыйыс айылҕаҕа сөп түбэспэтиттэн тахсар. Ол иһин наука үлэһиттэрэ Саха сирин томороон тымныытын, өҥүрүк куйааһын биир тэҥник тулуйсар тимири, эрэһиинэни айан оҥоруунан дьарыктаналлар.
Михаил Лебедев дакылаатын бүтүүтүгэр этиилэри оҥордо, ол иһигэр Иккис экспедиция бырагырааматын чэрчитинэн климат техникаҕа уонна тыынар тыыннаахха дьайыытын биир кэлим чинчийиитин киллэрэллэригэр эттэ.
Саха сирин научнай киинэ Бүтүн Россиятааҕы авиационнай матырыйааллар научнай-чинчийэр институттарын (ВИАМ) кытта климат Сибиирдээҕи киинин тэрийэр туһунан үлэ ыыталлар. Россия үрдүнэн маннык сэттэ киин баар буолуохтаах. Тымныы климаты үөрэтиигэ В.П. Ларионов аатынан хотугу сир проблемаларын үөрэтэр физико-техническай институт эппиэттээх толорооччунан буолар. Дьокуускайга, Тиксиигэ, Өймөкөөҥҥө уонна Аллараа Бэстээххэ климат станциялара тутуллуо. Билигин Дьокуускай, Геленджик, Москва зоналарыгар базальт матырыйаалга климат дьайыытын үөрэтии барар.
Михаил Лебедев: «Холобур, Тиксии Арктика климатын, муора кытылын чинчийиигэ олус табыгастаах. Аны манна элбэх сиртэн хостонор баайдаах. Өссө Булуҥ улууһугар ирбэт тоҥу үөрэтиигэ улахан оруолу уурабыт. Маны сэргэ, Тиксиигэ Арктика айылҕатын тулуйар кытаанах матырыйааллар бэрэбиэркэлэрин ыытар база тутар былааннаахпыт. Бу соторутааҕыта Космофизика институтун Тиксиитээҕи специалистара космоска ракета ыыппыттара. Ол эмиэ элбэх көрдөрүүлэри биэриэҕэ. Космическай турук киһи туругун кытта эмиэ олус улахан сибээстээх. Космостан кэлэр энергия киһи организмыгар хайдах дьайарын космофизиктар уонна медиктар бииргэ үлэлээн дакаастыахтаахтар».
Полина НИКОЛАЕВА