СӨ Ил Дарханын иһинэн Арктика Сэбиэтин мунньаҕа ыытылынна
Дьокуускай куоракка буолан ааспыт Ил Дархан иһинэн үлэлиир Арктика Сэбиэтин мунньаҕар энергетикэ уонна олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыба миниистирэ Алексей Колодезников иһитиннэрии оҥордо.
Онно эппитинэн министиэристибэ Булуҥ улууһугар 14 хочуолунайы хааччыйар. Ол иһигэр ниэбинэн оттуллар – 7, газоконденсатынан – 5, дизелинэн – 2.
Кэнники кэмҥэ кыра кыамталаах хочуолунайдары холботолоох улахан күүрүүлээх хочуолунайдары тутуу үлэтэ күүскэ барар. Чэпчэки сыаналаах чох оттукка көһөрүү тэтимирэр. Билигин бу программанан Жиганскайга үлэ бүттэ, Орто Халымаҕа түмүктэнэн эрэр.
Төһө да коммунальнай хаһаайыстыбаны саҥардан оҥоруу үлэтэ бардар, Арктика уонна хотугу улуустарга инфраструктура туһаттан тахсыыта биир сытыы кыһалҕанан буолар. Ол иһигэр Булуҥ улууһугар ситими саҥардыыга өссө да 35 %-тан элбэх үлэ күүтүллэр. Үлэ тэтимин объектар эргэриилэрэ, үбүлээһин тиийбэтэ, инженернай инфраструктура сайдыбата, суол-иис суоҕа, нэһилиэнньэлээх пуун киинтэн ырааҕа бытаардар.
Аны дьон коммунальнай өҥө иһин төлөөһүннэрэ олус намыһах. Арктика уонна хотугу улуустар – 8-14 % төлөөн олороллор, оттон бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн – 43 %. Бу эмиэ, биллэн турар, үлэни харгыстыыр. Тариф сыаната үрдүгэр сигэнии баар даҕаны, дьиҥэр коммунальнай өҥө иһин дьон туттар энергияларыттан таһы быһа аҕыйаҕы төлүүллэр. Саха Республикатын бырабыыталыстыбата сылын аайы дьон толору тарибынан төлөөбөтөх арыттаһыытын бэйэтин бюджетыгар көрүнэн уйунар. Холобур, бу сыалга 2012 с – 10,7 млрд. солк., 2013 – 12,7 млрд.солк. көрбүт.
Миниистир иһитиннэрбитинэн, билигин чааһынай дьиэлэри киин хочуолунайга холбуур үлэ бырагыраама быһыытынан ыытыллар. Ити эрээри үгүс дьон дьиэлэрин бэйэлэрин бас билиилэригэр өссө докумуонната иликтэрэ харгыстары үөскэппит. “Олорор дьиэ фондатын бэрээдэктииргэ, докумуоннатарга муниципалитеттар күүстээх үлэни ыытаргыт ирдэнэр”, – диэтэ миниистир. Үгүс улуустарга баһылыктар ситэтэ суох үлэлэриттэн, ылыллар дьаһаллар халлааҥҥа ыйаналлар. Холобур, саҥа пилотнай бырайыагынан хочуол, АСМ уонна уу тиэйэр массыына улуустарга ананар, ити эрээри миэстэтигэр бу техникалар гаражтара сатаан быһаарыллыбат.
Миниистир иһитиннэрбитинэн, 2016 сылга өссө биир пилотнай бырайыак үлэҕэ киириэхтээх. Ол эбэтэр тыа сиригэр дьиэни благоустройстволыырга нэһилиэнньэҕэ сыаллаах кыра бырыһыаннаах кредит харчы көрүллүө. Биир дьиэ кэргэҥҥэ 150 тыһ. солк.-ы 7%-ҥа, биэс сыл болдьохтоох биэриэхтэрэ. Бу сыалга 100,7 мөл. солк. 672 ыалга бэриллиэ диэн суоттаабыттар.
Мунньахха улуус баһылыга Константин Шахурдин кыттыыны ылла. Кини сэлии муоһун көҥүлэ суох хостооһун билигин да бара турарын этиннэ. “Олохтоох бюджекка итинтэн биир да харчы киирбэт, харчы “күүлэйдии” сылдьар. Онон хайаан да сиртэн хостонор баайга хонтуруол баар буолуохтаах”, – диэтэ кини.
Айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев эмиэ иһитиннэрии оҥордо. Онно ордук уматык тохтуутуттан улахан уулар киртийиилэрэ тахсарын бэлиэтээтэ. Ону эрдэттэн сэрэтэр, туоратар, суһаллык быыһыыр үлэлэри ыытар туһугар үрдүк технологиялаах лабораторнай-аналитическай уонна техническай базанан хааччыллар сорук турарын иһитиннэрдэ. Итиэннэ СӨ экологиятын фондатыгар муниципалитеттар көхтөөхтүк кытталларыгар ыҥырда.
Түмүккэ, Сэбиэт 2016 сыллааҕы үлэтин былаанын бигэргэттилэр. Былааҥҥа хотугу уонна Арктика улуустарын олохтоохторо бэйэлэрин төрүт сирдэригэр бэйэлэрин төрүт дьарыктарын сүтэрбэккэ үлэлииллэригэр анаммыт дьаһаллар киллэрилиннилэр.
Биллэр судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай деятель Андрей Кривошапкин Россия наукаларын академията ыытар Иккис научнай экспедициятын чэрчитинэн аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар доруобуйаларын, олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин-дьарыктарын чинчийии барара наадалааҕын этиннэ. “1925 сыллаахха Максим Кирович Аммосов көҕүлээһининэн ыытыллыбыт чинчийии олус элбэҕи оҥорбута, норуот тыыннаах хаалыытыгар үгүһү киллэрбитэ. Ол дааннайдар эргэрдилэр. Бүгүн биһиги бу норуоттар тустарынан чуолкай, науканан биргэтиллибит өйдөбүлбүт, көрүүбүт суох. Маннык салгыы салҕанар түгэнигэр элбэҕи сүтэриэхпит”, – диэн санаатын тириэртэ.
Полина НИКОЛАЕВА