Былааннаах үлэ – олоххо ситиһии төрүөтэ
Егор Борисов бэйэтин Этиитигэр өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕун интэриэһин, баҕа санаатын, толкуйун хапта. Ол иһин соруктары оҥосторбутугар хайысха ыйыллыбытын курдук ылынарбыт наада. Бу кини хотунан, соҕуруунан биир да улууһу көтүппэккэ кэрийэн, миэстэтигэр олохтоохтору кытта көрсөн баар кыһалҕалары, ситиһиилэри анаалыстаан ырытыытыттан, кэскиллээх толкуйуттан тахсар диэн мин биир бэйэм сыаналыыбын. Куруук буоларын курдук маннык оробуочай сырыылар кэннилэриттэн араас сорудахтар ылыллаллар, дьаһаллар туолаллар.
Өйдүүгүт, Тиксии бөһүөлэгэ тоҥор кутталламмытыгар, Егор Афанасьевич бэйэтинэн тиийэн, ыйан-кэрдэн, быһаарыылары ылан, күүс-көмө, дурда-хахха буолбутун. Бырабыыталыстыба үлэһиттэрэ, эппиэттээх сирэйдэр Тиксиини чөлүгэр түһэрэр сыалтан, түүннэри-күнүстэри анал штабка үлэлээбиттэрин, барытын хонтуруолга тутан олорбуттарын. Ол түмүгэр, Тиксии букатыннаахтык тоҥмотоҕо! Бу барыта олохтоохтор уонна былаас биир ситимнээхтик, биир сыалга үлэлээбиттэрин түмүгэ этэ.
Олоххо араас буолар, буолаары буолан, экстремальнай усулуобуйалаах Арктика кытылыгар сытар нэһилиэнньэлээх пууҥҥа. Холобур, соҕуруу дойду килиимэтигэр эрэ сөп түбэһэр тимир ханнык баҕарар кэмҥэ хам ылан, иннинэн-кэннинэн хамсаабат буолан, үлэһиттэри ыксатыан сөп, араас ыксаллаах балаһыанньаны үөскэтиэн сөп.
Ол иһин билигин Россия таһымыгар Арктика улуустарын уратыларын учуоттуур уонна сайдыыларыгар тирэх уурар улахан сокуон барыла бэлэмнэнэр.
Ситэрэн этэр буоллахха, бу сокуоҥҥа сир аннынааҕы баайы туһаныыга анал улахан миэстэ бэриллэр. Онно биир ураты миэстэни сэлии муоһун, тииһин, кырамтатын булуунан, хомуйуунан дьарыктаныы ылыа.
Егор Борисов Анал этиитигэр бөдөҥ промышленноһы сайыннарыы – экономикабытын хамсатар хайысха буоларын бэлиэтииригэр, чох салаатыгар үлэлиир тэрилтэлэри кытта СӨ Бырабыыталыстыбата күүскэ үлэлииригэр эттэ. Ол аата Таймылыырга чоҕу хостооһуҥҥа үлэлээн эрэр “Углесинтез” тэрилтэ эмиэ манна хапсар буолуохтаах. Промышленноһы сайыннарыы – үлэ миэстэтин таһаарыыга, оҥорон таһаарыы бэйэтин кытта социальнай хайысханы тэҥҥэ тутан сайдарыгар туһуланар. Ол иһин биһиги Таймылыырдааҕы чох үлэтиттэн элбэҕи күүтүөхтээхпит.
Маны сэргэ, урутаан сайдар территориялары сайыннарыы бырагырааматынан Аллараа Бэстээххэ суолга-айаҥҥа усулуобуйаны тэрийиигэ БАМ Хотугу муора суолун кытта силбэһиннэрии ыытыллыахтаах. Бу эмиэ сайдыыга түстүүр. Суол – олох хорук тымыра диэн мээнэҕэ эппэттэрэ чахчы.
Салгын суола – болҕомто киинигэр турар. “Арктика уонна хотугу улуустарбытыгар атын айан көрүҥэ көрүллүбэтинэн,Саха сирин авиатэрилтэлэрин хайаан да өйүөхтээхпит”, – диэн эттэ Егор Борисов. Уопсайынан бу тиэмэҕэ куруук кэпсэтэллэр, быһаарсаллар. Онно этиллэринэн, салгын эрэ суоллаах улуустарга билиэт сыанатыгар өрөспүүбүлүкэттэн көрүллэр субсидия хаалыахтааҕар сорук туруораллар. Ол иһин Егор Борисов Этиитигэр: “Россия Арктикатын зонатын социальнай-экономическай сайдыытыгар туһуламмыт федеральнай бырагыраамаҕа киирсэн, саҥа өйөбүл көрүҥнэрин көрдүөхтээхпит”, – диэн этэр.
Аны баһылыктарга туһаайан орто уонна дьоҕус бизнеһи сайыннарыыга үлэлэһэллэригэр ыҥырда. Сири биэрии, уотунан-суолунан хааччыйыы курдук боппуруостары миэстэтигэр быһааралларыгар сорудахтаата. “Оччотугар эрэ саҥа үлэ миэстэлэрэ тахсыахтара, дьон үлэлээх буолуо”, – диэтэ.
Билигин тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга сокуон барыла дьүүллэһиигэ сылдьар. Сотору Ил Түмэн көрүүтүгэр киллэриллиэхтээх. Бу эмиэ балыксыт, табаһыт, булчут туһугар үгүһү биэрэрэ саарбахтаммат. Ол эбэтэр бэйэбит оҥорон таһаарбыт аспытын аһыахтаахпыт диэн политика барар. Ол инниттэн бородууктаны харайар, соҕотуопкалыыр, астыыр сыахтар баар буолуохтара. Онно эмиэ Булуҥ улууһа киирсэригэр толору кыахтаах. Тыа сиригэр, улуустарга земскэй зоотехниктар, ветеринардар уонна агрономнар үлэлии тиийиэхтэрэ. “Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үрдүк ситиһиилэри көрдөрбүт муниципальнай бырагыраамалары эбии төлөөһүҥҥэ сылын аайы 3-түү мөл.солк. суумалаах граннары биэриини саҕалыахпаыт”, – диэтэ Егор Борисов.
Олорор дьиэ фондатын тумнубата. Саахалланар кутталлаах, хаарбах дьиэлэртэн дьону көһөрүү бырагыраамата син биир салгыы үлэлиирэ этилиннэ. Элбэх үрдүк хаачыстыбалаах саҥа дьиэ тутуллуо. 2022 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ дьиэ тутуутун бырагырааматын олоххо киллэрэр кэм уолдьаспытын Егор Борисов Этиитигэр бэлиэтээтэ. Ол аата бу салааҕа күүстээх үлэ ыытыллара былааннанар. Аҥардас 2016 сылга 600 тыһ. кв.м. иэннээх олорор дьиэ тутуллуохтаах.
“Дьиэлэри кииннэммит хочуолунайдарга, уотунан ититии ситимигэр холбооһун барыа. Социальнай көмүскэлгэ наадыйар дьоҥҥо көмө оҥоһуллуо”– диэн эттэ Егор Борисов. Онон мас көрдөөн муора кытылынан хаамсар дьон аҕыйыылларыгар эрэллээхпит.
Нэһилиэнньэ ортотугар ыытыллыбыт опрос түмүгүнэн, дьон ис-тас көстүүтүн, ол эбэтэр “благоустройствоҕа” наадыйарын этиммит. “Ол иһин 2016 сылы – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр нэһилиэнньэлээх пууннары тупсаҕай оҥоруу сылынан биллэрэбин” – диэтэ Ил Дархан Егор Борисов. Онон, эһиилги дьылга сорук туруорулунна, билигин былааны толоруу уонна хаачыстыбалаах үлэ эрэ барыан наада.
Ил Дархан Егор Борисов Анал этиитин кэмигэр улуус баһылыга Константин Шахурдин саалга олорон истибитэ. Онон улууһун дьоно-сэргэтэ хаачыстыбалаах олохтоох буолалларыгар сөптөөх былааны ылынан салгыы үлэни ыытарыгар эрэниэҕи баҕарыллар.
Полина НИКОЛАЕВА