“Көс” сокуоннар содуллара
Россия Арктикатын баһылааһын салҕанар. Ордук экология, экономика болҕомто киинигэр турар. Бу тыйыс айылҕалаах, ураты тыыннаах дойдуну 10-с үйэттэн интэриэһиргээн барбыттара. 16-с үйэҕэ Хотугу муора суолун кытта сибээстээх чинчийиилэр саҕаламмыттара. Ити эрээри история кэпсииринэн, өссө таас үйэ кэмигэр бастакы чинчийиилэр бааллара. Ол түмүгэр, билигин дириҥ ис хоһоонноох картографическай уонна географическай матырыйаал хомулунна.
Россия Арктикатын, ол иһигэр Саха сирин Лаптевтар муораларын кытылынан сытар биэс улуус, сирин-уотун үөрэтии ордук айылҕаны чинчийиини кытта сибээстээҕэ. 1923-1933 сылларга элбэх метеостанция тутуллубута. Кэлин Арктика зонатыгар ньиэп, гаас, кыһыл көмүс, алмаас баай баара биллэн, ону баһылааһын саҕаламмыта. Билигин Арктика зонатынан тас дойдулар кытта күүскэ интэриэһиргиир буоллулар.
Федеральнай былаас Арктиканы баһылааһыҥҥа 2020 сылга диэри бырагыраама ылынан, 630 млрд.солк. ыытар былааннаах диэн этиллэр. Манна эбии 50 млрд. солк. олохтоох регионнар угуохтаахтар. Соруга биир – Россия Арктикатын, ол эбэтэр Мурманскай, Архангельскай уобаластары, Ямало-Ненецкэй автономнай уокуругу, Красноярскай кыраайы, Саха сирин уонна Чукотскай автономнай уокуругу биир кэлимник сайыннарыы. Чуолаан бу сирдэр ис кыахтара улахан диэн быһаараллар. Ону туһаҕа таһаарыыга экология, ис политика боппуруостарын быһаарыыга элбэх быһаарыы, үп ирдэнэр.
Бастатан туран, транспорт, энергетикэ, туризм сайдыахтаах диэн буолла.
Оттон бу хайысхалары сайыннарыыга Арктика төрүт олохтоох норуоттара төһө бэлэмнэрий? Бөдөҥ промышленноһы үлэлэтиигэ олохтоохтор социальнай эйгэлэрэ төһө көмүскэллээх буолуоҕай?
Саха сиригэр көс уонна көс аҥардаах биэс норуот баар: эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, долган, чукча. Сүрүн дьарыктара – таба иитиитэ, булт, сэлии муоһун, кырамтатын хомуйуу, балыктааһын. Оҕо эрдэхтэриттэн айылҕаларын, тулалыыр эйгэлэрин кытта сөпкө атылаһар үөрүйэхтээхтэр. Ол иһин хаһан даҕаны айылҕаҕа хоромньуну таһаарбаттар. Ис-иһигэр киирдэххэ суруллубатах сокуоннара элбэх.
Дьиҥэр, олорор усулуобуйалара олус ыарахан. Ол иһин кинилэргэ ураты болҕомто баар буолуохтаах. Өрөспүүбүлүкэ салалтатын өттүттэн федеральнай былааска туруорсуу, этинии күүскэ барар.
Елена Голомарева, аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт норуоттар уонна Арктика дьыалаларыгар Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– “Арктика билиҥҥитэ уонна кэскилэ” диэн форумҥа кыттан, олохтоох норуоттар бырааптара сокуонунан көмүскэллээх буоларыгар этиилэри оҥорон кэллибит. Билиҥҥи экономика түргэн тэтимнээх сайдыытыгар төрүт олохтоох норуоттар сөп түбэһэ охсубакка, ыарахаттары көрсөллөр.
Ол түмүгэр олохторун хаачыстыбатын таһыма олус мөлтөөтө. Холобур, дьиэ табатын иитии ороскуоттаах эрэ эйгэ буолла. Дьон онтон сылтаан оҥорон таһаарыыта мөлтөөтө, дохуота аҕыйаата.
Арктика уонна хоту улуустар суоллара-иистэрэ сылы эргиччи суох. Сирэ-уота киэҥэ, ахсааннара аҕыйаҕа, нэһилиэнньэлээх пууннар бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара кыһалҕалары үөскэтэр.
Промышленность Арктикаҕа кимэн киириитэ олохтоох норуоттары ыгар уонна эбиитин үгэскэ кубулуйбут дьарыктарыгар мэһэйдэри үөскэтэр буолла. Айылҕа киртийиитэ улаатта. Сир баайын туһанар бөдөҥ тэрилтэлэр билигин да олохтоох норуоту кытта биир тылы була иликтэр.
Федеральнай сокуон баар буолуохтаах диэн этиибитин бу да сырыыга киэҥ дьүүлгэ таһаардыбыт. Онно Саха сирэ маннык туруорсуулары оҥордо: аҕыс хоту улууһу Арктика зонатыгар киллэрэллэригэр, “Хотугу дьиэ табатын иитии туһунан”, “Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин көс уонна көс аҥардаах аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын судаарыстыбаннай өйөбүл туһунан” федеральнай сокуоннар барылларын ылыыны өйүүллэрин, олохтоох норуоттар бэйэлэрэ түөлбэлээн олорор сирдэрин болдьоҕо, туох да төлөбүрэ суох туһаналларын туоһулуур анал сокуоннарга уларытыылары киллэрэллэригэр, “Сир баайын туһунан” федеральнай сокуоҥҥа промышленнай хампаанньалар олохтоохтору кытта сыһыаннаһыыларыгар уларытыылары киллэрэллэригэр, ол эбэтэр хампаанньалар сири туһаналларыгар олохтоох норуоттар иннилэригэр эппиэтинэс сүгүөхтээхтэр, пааспарга аҕыйах ахсааннаах норуот бэрэстэбиитэлэ буоларын бигэргэтии хайаан да баар буолуохтааҕын ыйдыбыт, итиэннэ “РФ гражданнарын доруобуйатын харыстааһын төрүттэрин туһунан” саҥа сокуоҥҥа Ил Түмэн депутаттарын көҕүлээһиннэрин, ол эбэтэр учаастактааҕы балыыһалар оннунан хаалалларын учуоттуулларыгар уонна Уһук Илиҥҥи региоҥҥа сири түҥэтиигэ төрүт олохтоох норуоттар сирдэрин “оһуобай статустаан” ити сокуон сабыдыалыгар киллэрбэттэригэр диэн этиилэри оҥорон кэллибит.
«Көс олохтоох дьиэ кэргэн туһунан»
сокуон барыла хаһан «көһөн»
бүтэрий?
“Көс олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар олохторун-дьаһахтарын билиҥҥитин уонна уруккутун тэҥнээн көрдөххө, чахчы улахан уларыйыы тахсыбатах курдук. Арай, төттөрүтүн, ичигэс таба тириитэ саҕынньах тэрээпкэ таҥаска, тирии тордох хаар-ардах кэнниттэн быһыта барар бириһиэҥҥэ кубулуйда. Дьиҥэр, бу саҥа технология сайдан турар кэмигэр туундараҕа да, тайҕаҕа да хайдах баҕарар тупсаҕайдык оҥостон олоруохха сөп этэ", – диэн СӨ Аҕа баһылыгын иһинэн үлэлиир хотугу норуоттар боппуруостарынан Сэбиэт чилиэнэ, «Аан дойду табаһыттарын Союһа» ассоциация сүбэһитэ Мария Погадаева этиитигэр элбэх киһи сөбүлэһиэ дии саныыбын.
Кырдьык, оннук.
Мария Петровна табаһыт күннээҕи олоҕун туһунан маннык кэпсиир:
– Үс да түөртээх балааккаҕа 5-8 киһи олорор. Тимир оһох абырыыр. Түүннэри оттон хоноллор. Онон, туох да омуна суох, 40-50 кыраадыс тымныылаах дойдуга, силлиэ-буурҕа быыһыгар таһырдьа кыстыыллар. Дьэ, маннык усулуобуйаҕа үгэскэ кубулуйбут дьарыктарын ыһыктыбатах көс омуктар олохторугар төһө табылынныбыт диэхтииллэрэ буолла?!
Биһиги үйэ чиэппэрин тухары табаһыттарга дьиэ тутуутун туруорсабыт. Саатар кыһыҥҥы мэччирэҥ сиригэр. Оннооҕор икки сыл анараа өттүгэр Аллараа Халымаҕа кыра оҕолоох табаһыт эдэр ыал буурҕаҕа түбэһэн үлүйэн өлбүтүн кэнниттэн даҕаны туох да уларыйбата.
Тыйыс айылҕалаах сиргэ үлэлиир норуот олорор усулуобуйатын тэрийбэт буолуу, мин санаабар, улахан буруйу оҥоруу буолар.
2016 сылга судаарыстыбаннай бюджекка таба базаларын тутууга 7 мөл. 500 тыһ.солк. көрүллүбүт. Бу тугуй? Дьокуускай куоракка биир квартира сыаната.
Кистэл буолбатах, билигин оҕолоох дьахталлар ыстаадаҕа барыахтарын баҕарбаттар. Ким баҕарыай, алдьаммыт, тымныы, туох да усулуобуйата суох балааккаҕа олоруон?!
Онон, биэс сылга табаһыт дьиэтин тутууга көрүллэр сууманы элбэтэргитигэр көрдөһөбүт.
Таба иитиитин сайыннарыахпытын баҕарар буоллахпытына, бастатан турар, табаһыт дьиэ кэргэнэ бары өттүнэн хааччыллыытын көрүөхтээхпит.
Хомойуох иһин, «Көс олохтоох дьиэ кэргэн» диэн сокуон барыла билигин да ылыллыбакка, сылтан сыл «көһө» сылдьар.
Манна даҕатан эттэххэ...
Аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох хотугу норуоттар бары өттүнэн көмүскэллээх буолууларын тэрийии уонна хааччыйыы «Об общих принципах организации законодательных и исполнительных органов государственной власти субъектов РФ» федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран, РФ субъектарын боломуочуйаларыгар сүктэриллэр. Саха сиригэр олорор аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар СӨ Конституциятын 42 ыстатыйатынан уонна анал 23 сокуонунан, атын да нуорма-быраап докумуоннарынан көмүскэллээхтэр. Ити эрээри, хомойуох иһин, ылыллыбыт сокуон барыта “үлэлиир” буолбатаҕын билиниэхпитин наада.
Полина НИКОЛАЕВА
СЫЫППАРА
2015 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи туругунан, Саха сиригэр 42,5 тыһ. хотугу аҕыйах ахсааннаах норуот бэрэстэбиитэлэ олорор.