Уруккуну-хойуккуну ахтан
Мин олоҕум тухары араас үлэҕэ үлэлээн, эппиккэ дылы үйэбин моҥоон, кырдьар саас кыайбыт киһитэбин. Аны күһүн атырдьах ыйыгар аҕыс уоммар барабын. Табаһыт, сылгыһыт, ынахсыт, эмиэ да интернатка оҕо иитиитигэр, кочегардаан үлэлээн сахсыллан, биэс оҕону иитэн, үөрэттэрэн, хаһан эрэ мин ахан диэн сылдьыбыт киһибин.
Бу кэнники кэмҥэ оройуон хаһыатын нөҥүө тыа хаһаайыстыбатын туругун туһунан, чуолаан хоту дойдубут маанылаах сүөһүтүн – таба иитиитэ мөлтөөбүтүн туһунан суруйалларын ааҕан хомойобун. Ол курдук, урукку сылларга тыа хаһаайыстыбатын таба иитиитин салаата ордук сайдан турар кэмин ахтан ааһыахпын баҕарабын.
Урут биирдии бостуукка 15 буур таба бэриллэрэ, онтон төһөтүн уучаах оҥосторуҥ бэйэҥ көҥүлүҥ буолара. Чуум үлэһитигэр – 6 таба. Ыстаадаҕа 4-5 бостуук баар буолааччы. Биирдии бостуукка көрөрүгэр уопсайа 230-250 төбө буолара. Биир табаны сүтэрдэххинэ урукку харчынан ыстырааба 25 солкуобай буолааччы. Былааны, төрүөҕү үчүгэйдик түмүктээтэххэ, бириэмийэни табанан биэрэллэрэ. Сылгыга эмиэ оннук этэ. Табаны, сылгыны иитэр дьон, эдэр ыччат элбэхтик үлэлээччибит. Аны умнуллубутун ааһан, урут Бороҕоҥҥо эдэр ыстааданы тэрийбиттэрэ. Онно бары хомсомуоллар этибит. Биригэдьиирбит Слепцов Константин Семенович уонна үлэһиттэр Слепцов Николай Иванович, Рожин Дмитрий Алексеевич, Бурцев Семен Николаевич, Слепцова Маргарита Семеновна буолан икки сыл комсомольскай биригээдэнэн үлэлээн, үрдүк көрдөрүүнү ситиһэн, биригэдьиирбит уобаластааҕы комсомол сүлүөтүгэр баран барыбытыгар грамота, бириэмийэ бөҕөтүн аҕалбыта. Оройуоҥҥа эрэ буолбатах, бүтүн Саха сирин үрдүнэн үчүгэй ситиһии этэ, ол саҕана оройуоннааҕы комсомол комитетын салайааччыта Семенов Николай Данилович эдэр ыччакка үтүө сыһыанынан, кэскиллээх салайааччыннан биллэрэ.
Мин кэпсиэм этэ, урукку сылларга Бороҕоҥҥо табаһытынан үлэлээбит дьон туһунан. Старостин Илья Иванович, Старостина Малания Григорьевна ыал буолан эдэр саастарын ыстаадаҕа атаарбыттара. Илья Иванович өр сылларга ыстаадаҕа биригэдьиирдээбитэ. Оройуоҥҥа эрэ буолбахха, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биллэр табаһыт этэ. Ыарахан тыйыс дойду айылҕатыгар үөскээбит буолан кини аатынан ааттанар үрүйэлэр бааллар. Сааһыыр үөһээ өттүгэр, Сэмэн түһэрии үрэх салаатыгар. Ыстааданан көһөн кэлэн маһы кэрдэн туруорбах балаҕан оҥорон, балаҕаны таба тириититтэн оҥоһуллубут улахан тордоҕунан сабан, хаарынан хайан баран кыстыыллара үһү. Онно, Сааһыыр үөһээ өттүнээҕи үрүйэҕэ Старостин Илья Иванович уола Старостин Илья Ильич көрөн баран этээхтээбитэ: “Оо бу сыырга таба тириитинэн элбэхтик да халыйбыт сирим”, – диэн. Ол да буоллар биһиги даҕаны сабаарына дьиэни тутта охсон Дириҥ үрэҕинэн баран Янаҕа дуу, Бытантайга дуу, Эҥэ Баакытыгар кыстыыр этибит. Саас Куобахчаан хаарыгар эбэтэр Баакы хараалыгар табабытын ааҕан, муораҕа Сытыган таалаҕа дылы көһө сылдьааччыбыт. Саас эрдэ маспытын, аспытын көһүөхтээх сирбитигэр бэйэбит илдьэн, кэлэргэ-барарга бэлэм оҥорооччубут. Уруккуну аҕыннахха таба төһө элбэхтик көһөҕүн да сүппэт уонна уойар. Онон этиэм этэ, Бороҕоҥҥо илин таба аһылыга дэлэй, былыргылыы элбэх сиргэ балаҕаннары тутуохха баара. Ол сылаас, үйэлээх буолуо этэ, Сыата да кыра. Ыһыы буордаатыннар. Түҥ былыргы балаҕаннар билигин да сир аайы бааллар.
Бороҕон оттуур учаастагын туһунан аҕыннахпына сатанар. Бурцев Рома сөпкө туруорсар, кини оттуур ходуһата түҥ былыр Эҥэ сириттэн Баакы диэн үрэх Эҥэ-Күөлэ диэн урут Сэбиэскэй былаас саҕана улахан хотонноох ынах фермата турбут көппөх саба үүнэн хаалбыт сирэ этэ. Хоту дойду уу уолбут ходуһалара көппөх, талах үүнэн сотору оттоммот буолан хаалар. Хата Рома дьолугар этиҥ уота түһэн түөр күрүө оннун курдугу дулҕалары сиэн абыраабыта. Онтута эмиэ сииктээх сир буолан ото аанньа үүммэт. Намыы чугас өттүнээҕи ходуһалара Хороҕойдоох, Бабаарыналаах, Дьуһаал барыта чааһынай сиргэ үллэриллэн, хам күрүөннэн быысалыһан тураллар. Намыыга ынах, сылгы мэччийэр сыһыыта, сирэ суох. Арай уу кэлбэтэҕинэ Омолой эбэ хотооллоро эрэ абырыыллар. Аны билигин ынах иитиитэ кыаллыбат боппуруос буолла. Бороҕотторго былыр биир аҕыс ынахтаах ыал бүтүн улууһу аймаабытын истэ илик этим. Дьэ буолар да эбит. Бу билиҥҥи үйэҕэ ама үп бөҕө көрүллэрэ буолуо. Ромаҕа кырдьык үлэһит илии татым курдук.
Хаһыат нөҥүө кырдьаҕас киһи Ромаҕа сүбэлиэм этэ: урут уоллара сатыыр күөллэрин Ыныаны, ситэ уолларар дьаһалы ситиһэригэр, оройуоннааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениета ылыстаҕына эрэ кыаллара буолуо.
Афанасий ГОРОХОВ
Хаартыска редакция архыыбыттан ылылынна