2016 – Тупсарыныы сыла: Найба кэскилэ – баһылык сөптөөх дьаһалыгар
Хара-Уулаах нэһилиэнньэтин ахсаана 498. Аҕыйах ахсааннаах эбээн омуктар түөлбэлээн олорорунан, национальнай статуһу сүгэр.
Нэһилиэк сүрүн дьарыга дьиэ табатын иитии. Сылгынан биир тыа хаһаайыстыбатын кооператива дьарыктанар. Балыгы нэһилиэк олохтоохторо көҥүл ылан бултаналлар.
Нэһилиэги бородууктанан олохтоох урбаанньыт Дмитрий Болтунов хааччыйар. Кини маҕаһыын арынан үлэлээбитэ үһүс сыла. Бу иннинэ Тиксииттэн атыылаһан аһаан олорбуттара элбэх кыһалҕаны үөскэтэрэ.
Дмитрий Егорович нэһилиэк дьонун бородууктанан толору хааччыйар, ол иһигэр “Якутопторг” нөҥүө кэлэр чэпчэки сыаналаах 12 сүрүн (бурдук, саахар, курууппа о.д.а) киирэр. Дмитрий Егорович бэйэтин КамАЗ массыынатынан таһаҕас таһар буолан, бородуукта сыаната ыарахана суох. Оннооҕор чугас сытар Хаһаачыйа нэһилиэгин дьоно кытта кэлэн бородуукталанан бараллар. Оттон урбаанньыт Валерий Стручков кыра бэкээринэ арыйан килиэп оҥорон олохтоохторго тарҕатар.
Быйылгы Тупсарыныы сылыгар нэһилиэккэ былааннах үлэ барар. “Нэһилиэк олохтооҕун ахсаана аҕыйаҕынан, республика бюджетыттан ылар субсидиябыт сэмэй, сэттэ сүүс тыыһынча курдук. Ол көмөтүнэн, кыахтаах трактор көлөнү атыылаһан суол-иис, территория бөҕүн ыраастыырга туһанабыт. Эмиэ итинник субсидия көмөтүнэн ылыллыбыт техникабыт “Агромаш ТГ-90” бульдозер быйыл уу суолунан кэлиэхтээх. Бу техниканан быраҕыллан хаалбыт хаарбах тимири муора кытылыттан хомуйууга, биир сиргэ чөмөхтүүргэ туһаныахпыт. Арктикаҕа хаалбыт эргэ тимири хомуйуу бырагырааматыгар, маннык дьаһанан, билигин тимири биир сиргэ мунньан, олбуордаан үлэни ыытыахпыт”, – диир баһылык Гаврил Попов.
Кэлин сылларга олохтоох дьаһалта бас билиитигэр бэриллибит дьиэлэри аҥарын (ити 58 дьиэ) регистрациялаан бүтэрбиттэр, салгыы үлэлэһэллэр. Билигин олорор дьиэлэри тас көрүҥүн тупсарыы эрэ буолбакка, истиэнэлэри сылааһы тутар матырыйаалларынан сабыахтаахтар. Бу бырагыраамаҕа икки түөрт квартиралаах, түөрт икки этээстээх дьиэлэр былааҥҥа киирбиттэр. Ону таһынан 65 пластик түннүктэр туруоруллуохтаахтар. Сакаастанан куораттан тиэйиллэн кэлэллэрэ хаалбыт.
“Туймаада-агроснаб” тэрилтэни кытта Найбаҕа кэлэр таһаҕастары тиэйэн аҕалыыга дуогабардаһан үлэлээбиттэрэ төрдүс сыла. Бу олус сөптөөх быһаарыныы дии саныыбын. Ордук күһүн сибиэһэй оҕуруот аһа, хортуоппуй, хаппыыста о.д.а. иҥэмтэлээх сибиэһэй ас тиийэн кэлэр буолла.
Нэһилиэк саамай тыын боппуруоһун быһаарыыга техника уматыгын таараҕа кутан таһыыны саҕалаабыттар. Былырыын 9 тонна кэлбит. Арктика усулуобуйатыгар олус абыраллаах дьаһал буолбутун олохтоохтор сөбүлээбиттэр. Ол иһин быйыл 35 тоннаны сакаастаспыттар. Иккис сытыы боппуруостара – сибээстэрэ – эмиэ быһаарыллыбыт.
Гаврил Викторович баһылык буолуоҕуттан нэһилиэк инники сайдыытыгар сыһыаннаах боппуруостарынан дьарыктанара мантан көстөр. Ол иһигэр Найба сэлиэнньэтэ чугас сытар Хайыр (Усуйаана улууһа), Бороҕон нэһилиэктэригэр “перевалочнай база” быһыытынан буолуон сөбүн быһаарбыттар.
Бу күннэргэ Найбаҕа оттук уматыга хараллар иһиттэрин уурар сири тутууга куораттан инженер Сергей Коваленко чинчийии үлэтин ыыта кэлбит. “Уматыктаах иһит ууруллар паарката тутуллуохтаах сирин үөрэтэ кэллим. Сөптөөх сири буллахпына, бырайыактааччылар кэлэн үлэни саҕалыахтара”, – диир кини.
Гаврил Викторович бу сылтан Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университеты кытта кэрэхсэбиллээх сөбүлэҥ түһэрсэргэ кэпсэтиини саҕалаабыт. Ол курдук, Найба сэлиэнньэтэ кэлэр сылларга научнай-чинчийэр станция үлэлииригэр бааза буоларын туһунан. Станция Арктика фаунатын, экологиятын, көтөр кынаттаах, кыыл харамай билиҥҥи туругун нэһилиэк территориятыгар үөрэтиллиэхтээҕин туһунан. Балаҕан ыйыгар куораттан экологтар кэлэн үлэни саҕалыыллара былааннаммыт.
Ити кэскиллээх үлэ Найба, нэһилиэк сиригэр, ордук айылҕа туругун, киһиэхэ ол дьайыытын үөрэтэн, түмүктэри оҥорорго тускуллаах.
Татьяна Слепцова
Хаартыскаҕа: уҥаттан бастакы С. Коваленко, уҥаттан иккис
Найба баһылыга Г. Попов