Олохпут хаачыстыбатын бэйэбит тупсарабыт
Владимир Путин хас биирдии киһи дьоһуннаах олоҕу олороругар регионнар күүстээх национальнай политиканы ыыталларыгар сорук туруорар. Быйыл биллэриллибит Россияҕа Экология сылыгар Саха сирэ толору бэлэмнээх үктэннэ. Бииртэн биир ылыллар дьаһаллар төрүт олохтоох дьон олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар туһуланаллар. Булуҥ улууһа – биир бастакынан улахан болҕомтону эрэйэр территориянан буолар.
Тыйыс айылҕалаах Саха сирин усулуобуйатыгар, бастатан туран, тулалыыр эйгэ, экология боппуруостара тураллар. Бу ордук айылҕа баайын туһаҕа таһаарыыны кытта ыкса сибээстээх. Манна төрүт дьарыгы, булду-алды тутан олорор олохтоохтор дьылҕалара бастакы миэстэҕэ тутуллар. Ол иһин ылыллар дьаһаллар барыта бу тула эргийэллэр. Холобур, билигин Арктикаҕа экология өттүттэн кутал суоһаабатын туһугар федеральнай структуралар бэйэлэрин икки ардыларынааҕы сүрүннүүр эппиэтинэһи ылыныахтаахтар. Сир аннынааҕы баайы туһаныыга, айылҕа харыстабылыгар, кыылы-сүөлү, тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа тахсыбыт бары сокуоннары биир сиргэ түмэн, Айылҕаны туһаныы Кодекса оҥоһуллуон наадатын Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтата сыллата дьаҥытыыр. Оччотугар дьон уутуйан олохсуйбут сиригэр-уотугар харыстабыллаахтык сыһыаннаһыа, ону кытта тэҥҥэ туораттан кэлэн үлэлиир дьоҥҥо сирин тэбистэриэ суоҕа этэ диэн быһаараллар.
Ил Дархан Егор Борисов этэн турар: «Саха сиригэр кэлбит улахан бизнеһи кытта өйдөһүөхтээхпит уонна онно бэйэбит миэстэбитин булуохтаахпыт», – диэн. Биһиги Саха сирин айылҕатын баайын харыстыахтаахпыт. Билигин уһун унньуктаах туруорсуу кэнниттэн Уһук Илиҥҥи уокурукка сир баайын туһаҕа таһаарар тэрилтэлэргэ анаан социальнай уонна экологическай эппиэтинэс туһунан сокуон бырайыага оҥоһулунна. Онно бастакы, булгуччулаах ирдэбилинэн региоҥҥа үлэни ыытарга соруммут бырамыысыланнай тэрилтэ үлэлиир сирин-уотун сайдыытыгар кылаатын киллэриэхтээх.
Ааспыт нэдиэлэҕэ 2010 сыллаахха ылыллыбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Этнологическай экспертиза туһунан» сокуон үлэтин туһунан СӨ гражданскай уопсастыба институттарын сайыннарыыга миниистири солбуйааччы Лена Иванова суруналыыстарга иһитиннэрии оҥордо. Манна сир баайын туһаҕа таһаарар бөдөҥ тэрилтэлэри кытта төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар сыһыаннаһыыларыгар олук буолар сокуон хоту дойду олохтоохторун интэриэстэрин көмүскүүр аналлааҕа этилиннэ.
Сокуон ылыллыаҕыттан аҕыс экспертиза ыытыллыбыт: РусГидро, «ЦИУС ЕЭС» ААУо, «Южморгеология» ГНЦ ФГУГТ, «Газпром трансгаз Томск» ХЭТ, «Управление автомобильных дорог РС(Я)» ГКУ, «ЦЭНКИ» Роскосмос ФГУТ, «АЛРОСА» (ПАО) АХ, «Нижне-Ленское» АУо. Дьаһаллар түмүктэринэн төрүт общиналар сирдэригэр хампаанньалар таһаарар хоромньулара 323,6 мөл.солк. диэн суоттаныллыбыт.
Сокуон күүскэ үлэлииригэр улахан үлэ барар. Холобур, 2016 сыл бүтэһигэр «Газпром трансгаз Томск» ХЭТ Иенгра эбэҥки национальнай нэһилиэгэр баар «Киен-Юрях», «Амин», «Хатыстыр», «Бугат», «Иенгра» уонна «Золотинка» МУТ-тар общиналарыгар 53 мөл. солк. биэрбит. Бу үп табаһыттары туттар тэриллэринэн хааччыйыыга уонна олохтоохтор олохторун тупсарыыга туһаайыллара былааннаммыт.
Санатар эбит буоллахха, 2016 сылга Айылҕаны туһанааччы кодексын бырайыага Саха сириттэн көҕүлэммитэ. Судаарыстыбаннай Дуумаҕа Саха сирэ туруорсар сокуоннарыттан бу биир саамай суолталааҕынан биллэр.
2017 сыл Россияҕа Экология сылынан биллэриллибитэ, Саха сиригэр бырамыысыланнас сайдар былаһааккатыгар саамай кэмигэр буолбут курдук билиниллиэн наада. Бэйэбит эйгэбитин харыстыахтаахпыт. Сир баайын туһанааччылар эппиэтинэстэрин туһунан сокуон хайаан да наада! Бэйэбитигэр баар. Ону үөһэ таһааран бигэргэттэриэхтээхпит. Кодекс баар буолуутун саҥаттан үөскэтэн, туруулаһыахтаахпыт.
***
Киһи үчүгэй олоххо куруук талаһар. Сааһыттан, социальнай статуһуттан тутулуга суох. Ол аата сылаас дьиэ, сөптөөх, дохуоттаах үлэ, оҕолоро тэрилтэҕэ куттала суох сылдьаллара, онтон кырдьаҕастара дьоһуннаах биэнсийэлээх буолан, нус-хас олороллоро.
Ил Дархан Егор Борисов: «Биһиги сайдыы саҥа таһымын үктэлигэр таҕыстыбыт. Саха сирэ саамай бастыҥ хаачыстыбалаах олоҕу тутан, дойду саамай сайдыылаах регионунан буолуоҕа! Биһиги ол туһугар барытын оҥоробут, оҥоруохпут даҕаны!», – диэн этиитэ, бары бииргэ түмсэн үлэлиирбитигэр суолу тэлэччи арыйар!
Бэйэбит эйгэбитин харыстыахтаахпыт. Сир баайын туһанааччылар эппиэтинэстэрин туһунан сокуон хайаан да наада!
Полина Николаева
Фото Анатолия Иванова