Арыгы Саха омугун аһа буолбатах!
Саха сиригэр арыгыны бобуу үлэтэ билигин даҕаны салҕанар, бара турар. Билиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ элбэх нэһилиэгэ арыгы атыытын боборго үлэ ыытар.
Арыгы саха омугар улахан алдьатыыны аҕаларын өссө 1916 сыллаахха Өксөкүлээх Өлөксөй өтө көрөн сэрэппитэ... Сүүрбэ биирис үйэҕэ үлэни кыайар-хотор саха киһитэ маҕаһыын аттыгар сирэйэ-хараҕа холлон, «буорайан» умнаһыттыы турара киһини хомотор. Аан дойдуга буолар алдьархай, сидьиҥ быһыы-майгы төрүөтэ – итирдэр утах буоларын хас биирдии киһи өйдүөхтээх. Арыгыны утары сорунуулаахтык охсуһууга иһитиннэрэр-сырдатар үлэ күүскэ ыытыллар.
Билигин Сахабыт сирин олохтоохторо итирдэр утахтан толору аккаастанан, чөл олохтоох дьон буолалларын туһугар нэһилиэк баһылыктара ылсан үлэлээн эрэллэрэ киһини үөрдэр. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ итирдэр утаҕы атыылыыры хааччахтыыр, оттон биирдиилээн нэһилиэктэргэ – толору бобор үлэ маассабайдык ыытылла турар.
Билиҥҥи туругунан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 100-тэн тахса нэһилиэнньэлээх пууҥҥа итирдэр утаҕы атыылыыры толору бобуу туһунан Ил Түмэн сокуон ылынан турар. Күнтэн күн элбэх нэһилиэк арыгыттан аккаастанара элбиир.
Улууспут нэһилиэктэрин ылан көрдөххө, Быыкап дэриэбинэтин олохтоохторо арыгы атыылааһынын тохтоторго туруорсан олохтоохтук боппуттар. Ол курдук ахсынньы 20 күнүгэр (2016) Ил Түмэн пленарнай мунньаҕар Булуҥ улууһун Быковскайыгар арыгы атыытын бобор туһунан сокуону норуот дьокутааттара ылыныылара буолар. Туох баар ыытыллар мероприятиелэр барыта чөл олоххо туһулаан бараллар. Быыкапка сылын аайы үгэс буолбут "Бурааннарынан" сүүрдүү, зарница-спартакиада ыытыллар, тэрээһиннэр булгуччу арыгыта суох ааһаллар. Манна эдэрдиин, кырдьаҕастыын бары көхтөөх кыттыыны ылаллар. Эдэр ыччат түмсэн сылга хаста даҕаны кэнсиэр туруоран көрдөрөр, ону таһынан, оскуола үөрэнээччилэрэ спортивнай күрэхтэргэ ыччаты кытары бииргэ оонньууллар.
Сииктээх баһылыга Рая Кривошапкина дьаһалта дьиэтэ чөл олоҕу тутуһарга сөптөөх тэрээһиннэри тэрийэргэ күүстээх үлэни ыытарын иһитиннэрэр. Нэһилиэккэ арыгы атыылыыр маҕаһыын суоҕун үрдүнэн,уохтаах утаҕы үксүн сайынын, уунан суол баар кэмигэр, аҕалан атыылыыллара кистэл буолбатах. Дьон этэринэн, бородуукта атыытынан сирэйдэнэн, анаан арыгы атыылыы кэлэллэрэ да аҕыйаҕа суох эбит. Дьаһалта дьиэтин үлэһиттэрэ, атыыһыты кытары арыгы атыылаабатын диэн кэпсэтии үлэтин да ыыппыттар, үүрэ да сатаабыттар. Рая Михайловна биирдэ киирэн кэпсэтэ сылдьыбытыгар, "Доҕотторбор арыгы кэһии аҕалабын, кэһии аҕалар сокуонунан көҥүллэнэр", – диэн эппиэттээх көрсүбүт.
Таймылыырга арыгы атыы бобуутун олохтоохтор өйөөбөккө, нэһилиэктэригэр ити сокуон официальнайдык киирэ илигин баһылык Афанасий Андросов этэр. Чөл олоҕу киэҥник тарҕатыыга нэһилиэк дьонугар араас спортивнай тэрээһиннэр ыытыллаллар уонна туох көстөрүнэн үлэтэ суох дьоҥҥо үлэ таһаара сатыыллар эбит. Билигин участковай миэстэтигэр үлэлиир буолан, арыгылааһын лаппа кыччаабыт. Кистээн атыылыыр дьон ханна баҕарар бааллар. Ол курдук, участковай дьаһалта дьиэтин исписэлиистэрин кытта бииргэ, кистээн атыылыыр дьон туһунан нэһилиэнньэттэн иһитиннэрии киирдэ да, үлэ ыыталлар.
Тамара Томская: "Бороҕоҥҥо дылы суол суох буолан арыгы улаханнык кэлбэт, дьон арыгыны бырааһынньык кэмигэр, аһы ас курдук кыратык боруобалыыр". Билигин бөртөлүөккэ итирдэр утаҕы мээнэ ылбаттар, көҥүллээбэттэр. Дьаһалта дьиэтэ нэһилиэк маҕаһыыннарыгар арыгы атыыламматын, суоҕун иһитиннэрэр. Кыра оҕо эрдэхтэриттэн, арыгы туох да үчүгэйгэ тиэрдибэтин туһунан оскуола үөрэнээччилэригэр социальнай үлэһиттэр, психологтар өйдөтөр үлэлэри уонна кэпсэтиилэри ыыталлар.
Киһи-аймах билигин өйдөнөн эрэр. Өйдүүргүт буолуо, алдьаныы-кээһэнии 90-с сылларыгар хас биирдии бырааһынньыкка, сыбаайбаларга үгүс дьон бэйэлэрин билбэт буолуохтарыгар диэри итирэллэрин. Былаас эдэр көлүөнэҕэ, ыччакка чөл олох туһунан араас тэрээһиннэри ыытарыттан, арыгы утары реклама күүскэ барааһыныттан, билиҥҥи ыччат бэйэтин туттунар уонна куһаҕан дьаллыктартан тэйэн эрэрэ биллэр даҕаны, көстөр даҕаны. Ону таһынан, Дойду үрдүнэн норуокка кыраадыһа суох утахтары иһии улааппыт, экспиэрдэр этэллэринэн, чөл олоххо сыһыаннаах үгүс рекламалар көстөллөрүттэн диэн быһаараллар.
Онтон улуус киинигэр – Тиксиигэ – олоххо саҥа үктэнэн эрэр эдэр дьон, урукку курдук арыгыга умса түспэккэ, киэр илгэрэ элбээбит. Бу үчүгэй көстүү араас тэрээһиннэр ыытыллалларыттан, сырдатыы үлэтэ барарыттан уонна араас таһымнаах спорт секциялара арыллыбыттарыттан тахсар. Тиксиитээҕи полиция участковайа Евгений Щербаков этэринэн, биир өттүнэн бөһүөлэккэ итирик туруктаах сыдьан буруйу кэһии элбээбит, ол эрээри эдэр ыччат уулуссаҕа итирик туруктаах сылдьара аҕыйаабыт. “Бөһүөлэкпит уулуссаларыгар эдэр дьон итирик туруктаах бөлөҕүнэн хаамаллара урукку сыллардааҕар аччаабыт. Онтон орто саастаах көммөтөх өттүлэрэ, наар көрөр дьоммут, ханна баҕарар курдук, маҕаһыын аттыгар биирдиилээн синбиир көстөллөр”, – диир Евгений Геннадьевич.
Тиксиигэ итирдэр утаҕы кистээн атыылыыр дьону миэрэҕэ тардар олус ыараханын полиция сотрудниктара кэпсииллэр. Кинилэр “туочукалары” сабыыга күүстээх үлэ ыыталларын тохтоппоттор. Ол курдук, Тиксиигэ уонна Тиксии-3 биэс арыгыны кистээн атыылыыр дьоҥҥо (“туочука”) боротокуол оҥорон, административнай эппиэтинэскэ тарпыттар. Кинилэр дьиэҕэ атыылыыр буоллахтарына сокуон быһыытынан хайдах даҕаны үүрэн таһаарар уонна тохтотор кыахтара суох эбит.
Аны биирдиилээн дьону көрүөххэ. Тиксиигэ арыгы күөх моҕойуттан көнө суолга үктэммит элбэх дьон баара биллэр. Ким эрэ дьиэ кэргэнин санаан, “Салгыы маннык табыллыа суох”, – диэн сыал-сорук туруорунан, олох кэрэтин көрөөрү, өрө көтөҕүллэн, ким эрэ чугас доҕотторун сүбэлэрин ылынан, тосту көнөллөр, арыгыны бэйэлэрин олохторуттан сотоллор.
Булуҥнааҕы Сокуоннай саастарын туола илик оҕолор дьыалаларын уонна кинилэр бырааптарын көмүскүүр хамыыһыйа эппиэтинэстээх сэкирэтээрэ Светлана Колчанова этэринэн, иһэр-аһыыр оҕолоох дьиэ кэргэттэри хайаан даҕаны хамыыһыйаҕа учуокка ылаллар уонна биирдиилээн кэпсэтии үлэтин ыыталлар. Билиҥҥи күҥҥэ улууска 45 иһэр-аһыыр дьиэ кэргэн учуокка турар.
Бу сыл олунньу 20 күнүгэр Тиксиигэ сэттэ миэстэлээх наркологическэй диспансер арылынна. Бэлиэтээн этэр буоллахха, урукку сылларга отделение терапия салаатыгар киирсэр этэ. Манна 25 саастарыттан саҕалаан 60 саастарыгар диэри дьон кэлэн эмтэнэн барар. Былырыыҥҥы сыл түмүгүнэн, үксүн 30 саастарын ааспыт дьон кэлэн барбыттар.
Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Егор Борисов арыгы атыытыгар хааччахтары киллэриэҕиттэн уонна нэһилиэнньэлээх пууннар Ил Түмэҥҥэ сокуон барылын киллэрэн, иһээччи дьон ахсаана аҕыйаата. Ол оннугар арыгыны уоран атыылыыр “туочукалар” элбээһиннэрэ үксээтэ. Кинилэри суох оҥорууга тустаах үлэһиттэр араас миэрэни ыла сатыылларын үрдүнэнэн, сокуонунан улахан ыстараап киирэ илигинэ, ол “туочукаларбыт” атыылыылларын тохтотуохтар суох. Ол иһин Ил Түмэн норуот дьокутааттара билигин федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары киллэриигэ үлэлэһэллэр. Федеральнай сокуоҥҥа уларытыылар киирдэхтэринэ, дьон өйүн-санаатын сүүйэн, туохтан да иҥнибэкккэ кистээн арыгы атыылыыр дьон суох буолуо диэн бигэ эрэллээхпит.
Селляхова Наталья Ивановна, Быыкап баһылыга:
– Былырыын Саха сирин Бырабыыталыстыбата нэһилиэкпитигэр кэлэ сылдьан, арыгы атыылааһынын сокуонунан боборго үлэлэһиҥ диэн сүбэлээбитэ. Биһиги нэһилиэкпит дьонун чөл олохтоох оҥороору, дэриэбинэбитин тупсараары, күһүн тустаах докумуоннары хомуйан, Ил Түмэҥҥэ ыыппыппыт. Бу быһаарыныыны ылынарга нэһилиэнньэ мунньаҕын тэрийэн кэпсэппиппит, сүбэлэспиппит. Бары да буолбатар, улахан аҥаардара илии баттаабыта, сөбүлэҥин биллэрбитэ.
Нэһилиэкпитигэр икки арыгы кистээн атыылыыр дьонноохпут. Олорго куруук бэсиэдэ ыытабыт. Полиция сотрудниктарын хаста даҕаны ыыппыппыт. Эрдэ даҕаны, бу сокуон биллэриллэ илигинэ, нэһилиэгим дьоно оннук айылаах иһэллэр этэ диэбэппин. Иһэллэригэр бириэмэлэрэ да суох диэххэ сөп, куруук үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Сааскы кэмҥэ эр дьон кэлэн, кыратык “тэп” гыналлар.
Никитин Егор Викторович, Булуҥ улууһун киин балыаһатын психиатр-нарколог бырааһа:
– Оройуон үрдүнэн биһиэхэ 140 кэриҥэ киһи наркологическэй учуокка турар. Биһиги сүрүн үлэбитинэн буолар арыгыны кытта утары охсуһуу. Эмтэнээччи киһи олох үчүгэйдик эмтэнэбин диир буоллаҕына, тастан сылдьан эмтэниэн сөп. Үс сыллааҕы үлэ түмүгэ көрдөрүүтүнэн, эмтэнии кэнниттэн, бары да буолбатар, үчүгэйдик үлэлии-хамсыы сылдьар дьон бааллар. Биһиэхэ көнө суолга үктэнэргэ өйөбүл ыла араас эйгэҕэ үлэлиир дьон кэлэн барар (үчүгэй да үлэлээх, аҕыйах да кэмҥэ үлэлии кэлбит, үлэтэ да суохтар). Быйыл нэһилиэктэртэн бэйэлэригэр сорук оҥостон, “олох аргыбытын эмтэнэ кэллибит”, диэн кэлэтэлээн эрэллэр. Тырааныспар өттүгэр кыһалҕаны көрсөр буоланнар, үгүс дьон бэйэлэрин нэһилиэктэрин медицинскэй пуунугар эмтэнэллэр.
Онтон дьахталларга киирдэххэ, үгүстүк 25-45 саастаах дьахтар иһэр-аһыыр. Кэнники кэмҥэ, оройуон үрдүнэн, дьахталлар абааһы аһыгар охтооһуннара улаатан эрэр диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын.
Булуҥ улууһугар аһыы утахтан сылтаан ийэ, аҕа быраабыттан быһыллыы:
2014 с. – 3
2015 с. – 8
2016 с. – 13
Түмүккэ этиэхпин баҕарабын, арыгы саха омугун аһа буолбатах!
Харысхан ПОПОВ