Арассыыйа табаһыттарын Дьокуускай үөрэ-көтө көрсөр
Сахабыт сирин киинигэр, Дьокуускайга, кулун тутар 16-19 күннэригэр Арассыыйа табаһыттарын төрдүс сийиэһэ буолаары турар. Ол курдук, Сийиэскэ Арассыыйа таба иитиитинэн дьарыктанар бары регионнартан кыттыылаахтар кэлэллэрэ күүтүллэр. Форумҥа таба иитиитин сүрүн кыһалҕаларын, таба ахсаанын элбэтии, табаһыттар тус олохторун усулуобуйаларын тупсарыы тула кэпсэтиэхтэрэ. Сийиэс резолюциятын ылыныахтара.
Булуҥ улууһун тыа хаһаайыстыбатын салалтата иһитиннэрбитинэн, Булуҥ МУТ-тарыттан уопсайа сүүрдүүгэ кытта 19 саамай быһый табалар барбыттар. Аҕыйах хонуктааҕыта Хара-Уулаахтан уонна Бороҕонтон табалары тиэммит массыыналар айаҥҥа турбуттар. Былаан быһыытынан кинилэр кулун тутар 15 күнүгэр сүүрүүгэ кыттар табалары киин куоракка тиэрдиэхтээхтэр. Онтон Күһүүр тоҕус сүүрүүк табата бүгүн, о.э. кулун тутар 16 күнүгэр, Тиксииттэн самолетунан көтөрө былааҥҥа турар. Бэлиэтээн эттэххэ, күһүүрдэр массыыналара табыллыбакка, сатаан барбакка хаалбыттара.
Табанан сүүрдүү уонна «Табаһыттар оонньуулара” кулун тутар 18, 19 күннэригэр Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын ипподромугар ыытыллыа.
Улуустааҕы тыа хаһаайыстыба управлениетын кылаабынай зоотехнига Константин Слепцов биллэриитинэн, биһиги дьоммут таба көлөлөрүн маннык дистанцияҕа сүүрдүөхтэрэ: сыарҕалаах табанан: эр дьон – 10 км уонна дьахталлар – 5 км, табаны уучаҕынан: эр дьоннор уонна дьахталлар – 2 км, табаҕа хайыһарынан состорууга эр дьоннор.
“Табаһыттар оонньууларыгар” 12 спортсмен кыттыыны ылыаҕа. Улуус аатыттан күрэхтэһиигэ кыттар үстүү киһилээх икки хамаанда турда, иккилии эр дьон уонна биирдии дьахтар. Онтон тус бэйэ киирсиитигэр – 6 киһи. “Кыттыыны ыла үөрэхтээх, уопуттаах дьон бардылар. Холобура, Томскай Егор Егорович табанан ыраах дистанцияҕа сүүрдүүгэ улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар күрэхтэһиилэргэ хаста да чемпион үрдүк аатын ылан турар. Ону таһынан эдэр эрчимнээх уолаттарбыт Корякин Семен уонна Горнаков Владимир буолаллар. Дьахталларга ааттаах-суоллаах киһибит ыстаада чуум үлэһитэ Попова Антонина. Спортсменнарбыт туохтан да чаҕыйбакка, күүстээх санааны ылынан, табаһыттар оонньууларыгар кыайарга, миэстэлэһэргэ диэн сыал-сорук туруорунан бардылар. Уопсайа делегация ахсаана 40 кэриҥэ киһи”, – диэн тыа хаһаайыстыбатын управлениетын исписэлииһэ этэр. Табаһыттар үчүгэйдик сүүрдүөхтэрэ, үчүгэй түмүгү көрдөрүөхтэрэ диэн эрэнэ күүтэбит.
“Көс ыал” диэн киэҥ хабааннаах улахан куонкурус кулун тутар 17 күнүгэр буолуо. Бэлиэтээн эттэххэ, бэс ыйын 15 күнүгэр Ил Түмэн уочараттаах ХХIII пленарнай мунньаҕар депутаттар ханна да суох «Көс дьиэ кэргэн туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонун ылыммыттара. Ити докумуон хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттары, кинилэр үгэстэрин харыстыыр сыалтан ылыллыбыта кимиэхэ баҕарар өйдөнөр буолуохтаах.
Бу күрэххэ Булуҥ улууһун Бороҕонуттан анаан-минээн Семен Попов дьиэ кэргэнэ кытта барда. Ыал аҕа баһылыга Семен – удьуор табаһыт, ийэлэрэ Светлана Садовникова – эбээн тылын учуутала, иистэнньэҥ. Ыал бу куонкуруска толору бэлэмнээҕин иһитиннэрэр. Наадалаах маллар ханан туруохтарын сөптөөҕүн толкуйдаан торумнаабыттар. Дьиэ кэргэн өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах күрэххэ маҥнайгыларын кыттар буолан, ханна да буоларын курдук, кыра долгуйуу баарын биллэрэр. Куонкуруска хас биирдии дьиэ кэргэн чилиэнэ табанан сүүрдүүгэ күрэхтэһиэҕэ.
“Табаларбыт массыынанан айаҥҥа турбуттара, куоракка чугаһаабыттар. Ол эрээри дьиҥэ табаларбытын нэһилиэкпититтэн Тиксиигэ диэри сүүрдэн аҕалан баран, көтөр аалынан илдьибиппит буоллар олох сибиэһэй кэлиэхтэрэ этэ дии саныыбын. Билигин сиринэн кэлэригэр таба ыран кэлиэ турдаҕа. Массыынанан айаннаан барара олус ыарахан буолааччы”, – диэн Семен Петрович санаатын үллэстэр.
Ыал ийэтэ хас да кэнсиэр нүөмэрдээҕин этэр. Талааннаах дьиэ кэргэн кэнсиэртэн туора туран биэриэ дуо.
Светлана Садовникова кулун тутар 12-13 күннэригэр иккис регионнар икки ардыларынааҕы “Мир Арктики” быыстапка-ярмаркаҕа көхтөөх кыттыыны ылбыта. Быыстапка-ярмарка Арктика күннэригэр анаан тэриллибитэ. Санатар эбит буоллахха, СӨ Ил Дарханын 2014 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи ыйааҕынан, кулун тутар 19 күнэ Арктика күнүнэн биллэриллибитэ.
Светлана көрөр-истэр хамыыһыйаҕа эбээн омук национальнай традиционнай таҥастарын көрдөрбүт уонна тириини тугунан, хайдах имитэрин, ону таһынан хас биирдии таҥас оһуордарын ис хоһоонун сиһилии быһааран кэпсээбит.
Манна Саха сирин хоту улуустара, Магадан уобалаһа, Камчатка уонна Хабаровскай кыраай курдук ыраах дойдулартан бэрэстэбиитэллэр кэлэн, кыттыыны ылбыттар. Атын регионнартан олус бэлэмнээх кэлбиттэрин, киһи эрэ сэҥээрэн көрөр быыстапкалаахтарын бэлиэтиир.
Дьаарбаҥкаҕа кыттааччылартан үгүстүк быыстапкаҕа кыттан уопутурбут дьон элбэхтэр. Кинилэр атын улуус бэрэстэбиитэллэрин үлэлэрин сэргээн көрөллөр, туох ис хоһооннооҕун интириэһиргээтилэр уонна санаа атастастылар. Ону таһынан быыстапка-ярмаркаҕа родовой общиналар кэлбиттэр. “Кинилэр быыстапкаҕа хоту дойду бастыҥ бүлүүдэлэрин тэлгээбиттэрэ. Уопсайынан, мин өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар тэрээһиннэргэ маҥнайгыбын кыттар буоламмын наһаа элбэх интириэһинэйи саҥаны биллим, көрдүм. Таҥаска эрэ быыстапка оҥорбокко, аһы тиийэ көрдөрөллөр эбит”, – диэн Булуҥтан кыттааччы сөҕөн-махтайан кэпсиир.
Тэрээһин иккис күнүгэр биирдии этнонүөмэр көрдөрбүттэр. Манна ини-бии Илларион уонна Алмаз Садовниковтар этноырыа толорон, дьон биһирэбилин ылыахтарын ылбыттар. Нүөмэрдэр барыта эбээннии, эбэҥкилии тыллаах-өстөөх барбыттар. Оттон ыраах регионнартан кэлбит ыалдьыттар дьоҥҥо-сэргэҕэ бэйэлэрин култуураларын толору арыйан билиһиннэрбиттэр.
Куонкурус түмүгүнэн биһиги биир дойдулаахпыт Светлана Садовникова “Национальное шитье из меха и кожи” диэн маҥнайгы истиэпэннээх дипломунан наҕараадаламмыт. Ону таһынан, илиитигэр “Оһуор утум” ювелирнай салонтан бэлэх сертификат туппут.
Эбэн эттэххэ, Светлана Егоровна кулун тутар ый саҕаланыыта А.Е. Кулаковскай аатынан култуура дьиэтигэр VII төгүлүн ыытыллар Өрөспүүбүлүкэтээҕи “Якутия-мастеровая” быыстапка-ярмаркаҕа кыттыыны ылбыта. Бу быыстапкаҕа аатырбыт норуот маастардара оҥоһуктарын дьоҥҥо атыылыыр үгэстээхтэр эбит. Тэрээһин түмүгүнэн көхтөөх кыттыыны ылбытын иһин грамотанан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин туһунан кэпсэнэр кинигэнэн наҕараадаламмыт. "Олус интириэһинэй тэрээһин буолан ааста", – диэн кини этэр.
Биир дойдулаахтарбытын ситиһии, өрөгөй арыаллаатын. Бары биир сомоҕо буолан, түмсүүлээхтик сырыттыннар, сылдьар айаннара табылыннын!
Светлана Садовникова:
– Улуус аатыттан кытыннараллара, биһиэхэ эрэнэллэрин бэлиэтэ буолар. Эрэнэр дьоммутугар барҕа махталбытын тиэрдэбит. Булуҥ дьонун-сэргэтин түһэн биэрбэттии кыттыахпыт. Улууспут ааттаах иистэнньэҥнэрин араас хабааннаах оҥоһуктара түһүлгэбитин киэргэтиэхтэрэ. Ону таһынан, тордохпут үрдүгэр Поповтар диэн суруктаах бааннеры иилиэхпит уонна биһиги дьиэ кэргэммитигэр улахан уустар холбоспуттарын туоһулуур өбүгэлэрбит хаартыскаларын туруорар былааннаахпыт. Куонкуруска кыттарга төһө да толору бэлэмнээх буолларбыт, син биир кыракый итэҕэс-быһаҕас баар. Түмүгү күрэх түһүлгэтэ бэйэтэ көрдөрүө.
Антонина Попова, таба сүүрдүүтүгэр Саха сирин кыайыылааҕа:
– Дьахталларга сыарҕалаах табанан 5 км дистанцияҕа сүүрдүөхтээхпин. Олоҕум тухары ыстаадаҕа сылдьыбыт киһи
буоламмын, оонньуу-көрүлүү, үөрэ-көтө кэлбит курдук санана сылдьабын. Уруккуттан сүүрдэ үөрэхтээх киһибин, онон табаны хайдах турукка киллэрэн сүүрдэри бэркэ диэн билэбин. Дьокуускай куоракка олорор сирбитин булан, күрэх бырагыраамматын кытта билистибит. Бу ыытыллаары турар Табаһыттар сийиэстэрэ үрдүк таһымнаахтык ааһыаҕа диэн бигэ эрэллээхпин. Бырааһынньыктан бары кэрэни, үчүгэйи кэтэһэбин.
Харысхан ПОПОВ