БµгµІІµ Тµмэти
Сылын аайы аналлаах сыллар биллэриллэн, ол тула араас дьаґаллар ылыллан, кимиилээх, таґаарыылаах µлэлэр быыстала суох бараллар. Ити µіґэттэн ыйыллар уураахтар, быґаарыылар туолууларын манна миэстэтигэр олохтоох дьаґалталар хас биирдии олохтооххо тиийэрин ситиґэллэр. Онтон олохтоох дьон манна сіп тµбэґиннэрэн µлэлээтэхтэринэ-хамсаатахтарына, бэйэлэригэр эрэ буолбакка, тµілбэлээн олорор сирдэригэр-уоттарыгар кытта туґаны а±алыахтарын сіп. Ити эрээри, барыта эриэ-дэхси буолбатах, быа синньигэґинэн быстарын кэриэтэ быґыылар эмиэ тахсыталыыллар. Тириэрдиллибит сорудах аара суолга сµтэн хаалара эмиэ баар суол. Ол курдук, уґун унньуктаах кутуруктаах дьыалалар, са±алаан иґэн тохтоон хаалааґыннар, барыта экономика сатарыйыытыгар тириэрдэллэр. Онтон саІа-иІэ барыыта, дьон киІэ-наара алдьаныыта са±аланара чахчы.
Таймылыыр урукку іттµгэр Тµмэтигэ кииннэнэн олорбута. «Мілµйµіннээх колхуос» аатын сµгэн, элбэх таґа±ас тиэйиитэ-а±алыыта онно кииннэнэрэ. Бэйэлэрин кэмнэригэр сэниэтик олорбуттара. Ол кэмтэн балай эмэ кэм ааста. «Бириэмэ оло±у кытта суурайар» дииллэринии, билиІІи Тµмэти урукку буолбатах: быра±ыллыбыт дьиэлэр, µІкµл-таІкыл барбыт тимир хаарбахтара, кµірэ-лаІкы тµспµт тутуулар. «Сайдыы манна баар дуо? Баар буолуо дуо?» диэн ыйытыктарга киґи санаатын сынньар.
Манна сµрµн µлэ «Тµмэти» гидрологическай станция тула барар. Станция федеральнай бас билиигэ киирэр, государствонан харыстанар. Мин начальнигы А.И. Хорош кірсін кэпсэттим:
– Биґиги станциябыт µлэлээбитэ ыраатта. Мин биир бэйэм манна µлэлээбитим 1963 сылтан. Ол тухары тулалыыр эйгэ±э да, µлэ хаамыытыгар да, олох уларыйыытыгар да элбэ±и бэлиэтиэхпин сіп.
– Оччотугар аан бастаан µлэ±итигэр туґааннаах уларыйыылары кэпсэтиэх.
– Ґлэґит дьон санаата уларыйда, онно кинилэр буруйдара суох. Олох ирдэбилэ уларытта. Урут биґиги манна кэлэрбитигэр – харчы туґугар диэн санаабыт суо±а. Онтон билигин саІа кэлбит специалистар хамнас кыратыттан тіннір㳠굴эллэллэр. Бачча ыраах дойдуга, дьонноруттан-сэргэлэриттэн арахсан, кµµстээх µлэ±э чахчы энтузиаст эрэ дьон µлэлиир кыахтаахтар. Хамнас олус кыра. Ол курдук, техник акылаата – 3953 солк. Ґлэґиттэр Новосибирскайдаа±ы 7 №-дээх анал училищены бµтэрэн кэлэллэр. Олохтоохтор син бааллар – кэтээн кірііччµлэринэн µлэлииллэр. Прибордар, оборудованиелар олус эргэрдилэр, дизеллэр бµтэґик тыыннарынан µлэлииллэр. Бородууктанан хааччыллыы, оттук тиэллиитэ уустуктардаах. Биир µірдэрэ, µлэлиир кэмнэригэр дьиэнэн хааччыллаллар. Билигин саастаах µлэґиттэртэн мин уонна Юрий Евгеньевич Малыгин эрэ хааллыбыт.
– Салгыы айыл±а уларыйыыларын таарыйыахха.
– Биґиги бас билиибитигэр биэс постаахпыт. Таймылыырга, Уус-Јлінµіккэ кустовойдар бааллар. Арктикатаа±ы институту кытта быґа сибээґинэн µлэлиибит. Сµрµн тиэмэлэрбитин кинилэр биэрэллэр. Сµрµн µлэбит тулалыыр эйгэни, айыл±аны, ууну, араас кістµµлэри кэтээн кірµµ буолар. Холобур, быйыл уу олус а±ыйах. Айыл±а наґаа сылыйда, кыґын салгын сымнаата. 1964 сыллаахха сэтинньи ыйга 61 кыраадыс тымныыга тиийэ сылдьыбыт буолла±ына, билигин муІутуур тымныы 50-Іа эрэ тиийэр. Салгын баттааґына наґаа хамсыыр. Манна мастаах буолан, салгын баар.
– Уопсай олох таґымыгар туох кірµµлэрдээххин?
– Дьону арыгы иэдэттэ. Таймылыырга биир иґит буокканы 1000 атыылыыллар. Мин маны аґа±астык этэрбиттэн куттаммаппын. То±о диэтэххэ, билэбин. Бу суох буолуохтаах! Итинтэн ордук о±олор муІу-сору кіріллір, о±о ытыыр буолла±ына – мин дууґам ытыыр. Манна нэґилиэк депутаттара, баґылык, уопсастыба бары кµµс-кімі буолан арыгыны суох оІорор туґугар туруулаґыахтаах.
– Анатолий Иванович, онтон тус олоххор...
– Тус оло±ум барыта бу сиргэ-дойдуга ананна. Кэргэним Таисия Петровна манна уон сыл фельдшердээбитэ. Билигин кини суох, уолум эмиэ суох... Кырыйдым, сиэннэрбэр, аймахтарбар чугаґыахпын ба±арабын. «Дьиэ сертификата» диэн кірµллэрин билэбин. Ити боппуруос мин туспар хайдах быґаарылларын кэтэґэбин.
Кырдьа±ас киґи санаатын истэн баран, салгыы олохтоох киґилиин Василий Павлович Колмогоровтыын кэпсэттим:
– Манна сайыІІы іттµгэр µс-тµірт ыал кіґін кэлэн олороллор уонна балыксыттар, булчуттар кэлэллэр. Онон сэргэхсийии тахсар курдук. Онтон кыґыІІы іттµгэр уу-чуумпу. Ахсааннаах киґи буолар. «Полярка» эрэ µлэґиттэрэ. Сµрµн аґылыкпыт – эт, балык. МуІур, бил, тууччах балыктар бааллар. Сир аґа – хапта±ас, морооску, кыґыл отон, сугун – ілгімнµк µµнэрэ да, быйыл олох суох. Хатан, кууран хаалла. Куобах баар. Быйыл тыатаа±ы элбээтэ. Јрµґµ ірі суола элбээбит. Ити сылгыларга кутталлаах буолла±а. Манна 60-ча сылгы баар. Афанасьев диэн сылгыґыттаахпыт. Тµмэтиттэн Таймылыырга диэри мотуорканан 120 км., кыґын бураанынан сырыы баар буолар.
Дьэ, бу курдук, олорор бµгµІІµ Тµмэти. Барыта сап са±аттан сал±анар курдук.
Ити эрээри биири бэлиэтиэххэ наада – салгына ырааґа, тыытыллыбатах айыл±ата, ол аата олох баар. Арай бу олох дьиІ сыанатын кып-кыратык сэгэтэн кірµіххэ баара этэ. Эрэл улахан, республикабыт президиэнэ Е.А. Борисов федеральнай структуралары кытта Таймылыыры ааттаан-суоллаан мээнэ±э таарыйбатах буолуохтаах. Онтон Таймылыыр историята Тµмэтиттэн са±аланарын умнуо суохтаахпыт.
Полина Николаева