Аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэскэ кубулуйбут дьарыктара – бултааһын
Булчут күнүн Булуҥҥа эмиэ бэлиэтиибит
Булчут өбүгэлэрбит үгэстэрин сөргүтэн, Булчут күнүн чэрчитинэн, кулун тутар 20 күнүттэн муус устар 20 күнүгэр диэри араас таһымнаах тэрээһиннэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн буола тураллар. Холобура, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар кулун тутар 31 күнүттэн муус устар 1-гар диэри “Саха сиригэр булт уонна туризм” диэн ис хоһоонноох дьаарбаҥка-быыстапка буолан ааспыт. Кэлээччи дьон мантан булка сыһыаннаах маллары, саха быһахтарын, уустар оҥоһуктарын ылан, булчуттар трофейдарын кэрэхсээн көрөн, астынан-дуоһуйан барбыттар. Ону таһынан хас улуус аайы үгэс буолбут “Булчуттар оонньуулара” буолуталаатылар.
Онтон Тиксиигэ муус устар 8 күнүгэр буухтаҕа “Булчуттар оонньуулара” күрэх ыытылынна. Күрэххэ биэс хамаанда күөн көрүстэ. “Хотой” диэн ааттаах хамаанда уолаттара оонньуу үгүс көрүҥнэригэр бастаан, иннилэрин кимиэхэ да биэрбэтилэр. Иккис миэстэни Тиксии-3 байыаннай чааһын хамаандата ылла уонна үһүскэ “Северные волки” хамаанда таҕыста.
Саамай интэриэһинэй көрүҥнэринэн бу да сырыыга ойбон алларыыта уонна быйыл саҥа киирбит “Хомуур хапсаҕай” көрүҥэ буолла. Түргэнник ойбон алларыытыгар былырыын маҥнайгы көрдөрүүнү көрдөрбүт байыаннай чаас уолаттара быйылгы да күрэххэ маҥнайгы миэстэттэн түспэтилэр. Дьон кэтэспит “Хомуур хапсаҕайа” бүтэһик түһүмэҕинэн буолла. Манна хамаандалар бары туох-баар күүстэрин-уохтарын ууран туран кииристилэр. Үчүгэй бырахсыылары, албастары көрдөрөн, “Хотой” хамаанда бастыҥынан ааттанна.
Булуҥҥа «Булчуттар оонньууларын» аан бастакынан көҕүлээн тэрийбит Иван Моисеенко бу да сырыыга оонньууну бэйэтэ иилээн-саҕалаан ыытта. “Күрэххэ булчуттарга сыһыана суох көрүҥнэри киллэрбиккит” диэн итэҕэстэри ыйааччылар эмиэ бааллар. Ол эрэн аатыгар да этиллэринии, манна булт кэмигэр сынньалаҥҥа анаммыт оонньуулар эмиэ киллэриллибиттэрин тэрийээччи быһаарар. “Булка сылдьан араас быһыыга-майгыга түбэһии элбэх буоллаҕа. Онон бу күрэххэ киирбит бары көрүҥнэри булчуттар олохторугар туһалаах буоллун диэн аттарыллан туруоруллубута. Атын оройуоннарга, өрөспүүбүлүкэҕэ бу бэлиэ күҥҥэ анаан тэрээһин бөҕө ыытыллар. Ол иһин улууспутугар “Булчуттар оонньууларын” тэрийэргэ санаммыппыт. Бастаан “Арктика Майааҕа” хаһыаты кытта 2012 сыллаахха тэҥҥэ үлэлээн, булчуттар хаартыскаларын хаһыакка бэчээттээн таһаарбыппыт. Булчуттарга аналлаах тэрээһиннэр мантан саҕаламмыттара. Онтон 2013 сыллаахха булчуттарбытыгар тус күрэҕи ыыппыппыт. Манна баҕалаах уонна булт билиэттээх дьон кэлэн кыттыыны ылбыттара. 2014 сылтан “Булчуттар оонньуулара” Булуҥҥа дьэ дьиҥнээхтик олоҕурбута. Тэрийэн саҕалыырбытыгар ханна да буоларын курдук, ыарахаттары үп өттүгэр көрсүбүппүт. Ол да буоллар, күн бүгүҥҥэ диэри “Булуҥнааҕы”, “Приморскайдааҕы”, “Таймылыырдааҕы”, “Бороҕоннооҕу” МУТ-тар, “Айхал” Тиксиитээҕи этно-культурнай киин, култуурнай-спортивнай комплекс көмөлөрүнэн оонньуу үгэс быһыытынан сылын аайы ыытыллар. Быйыл оонньуу 4 төгүлүн буолан ааста”, - диэн кэпсээтэ Моисеенко.
Кэнники кэмҥэ бу тэрилтэ үлэһиттэрэ бэйэлэрэ тэрийээччи да курдук буолан эрэллэрин бэлиэтиир. Ол курдук, КСК тренерскэй састааба куруук көмөлөһөр, куоталаһыы көрүҥнэригэр туттар малларынан хааччыйар. Онтон “Айхал” үлэһиттэрэ олох даҕаны күрэхтэһии тэрээһинигэр анаан дьиэлэрин туран биэрэллэр.
Улуус уопуттаах булчуттара ыытыллар күрэҕи мустан көрөллөр, хамаандаларга ыалдьаллар. Оонньууга эдэр ыччат бэйэтин баҕа өттүнэн кыттара көстөр.
Булуҥҥа 1000-тан тахса көҥүллээх булчут баар
Айылҕа харыстабылын инспекцията иһитиннэриитинэн, Булуҥ улууһун үрдүнэн быһа холуйан 1000-ан тахса булчут баар. Биллэрин курдук, улуус тыа хаһаайыстыба таба иитиитин салаатынан дьарыктанар. Улахан хоромньуну ыстаадаларга адьырҕа кыыллар оҥороллор. Биир бөрө сылга 100-эн тахса табаны сиэн сөп. Бөрө оҕолорун үөрэтээри биир күҥҥэ уонтан тахсалыы табаны охторуон сөп диэн улуус тыатын хаһаайыстыбатын зоотехнига Константин Слепцов этэр. Санаан көрүҥ, бу адьарай кыыл тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар содулун!
Түөрт сыл анараа өттүгэр, улуус үрдүнэн сылга 1800 төбөнү бөрө тардыбыта бэлиэтэммит. Онтон кэнники үс сылтан бэттэх сылын аайы бөрө дьайыытыттан 700 курдук таба суох буолара ааҕыллыбыт. Хаһаайыстыбалар бэйэлэрин күүстэринэн бөрөнү бултаан, ахсаанын сүрдээҕин аччаппыттар. Специалист этэринэн, Сэбиэскэй былаас саҕана таба иитиллэр, турар сиригэр тыатааҕы уонна бөрө олох чугаһынан суох буолуохтаах диэн ирдэбил баар эбит. Анал методика үлэлээбит. Ол билигин тутуһуллубат буолан, 2010 сыллаахха адьырҕа кыыл ахсаана өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн эмискэ улааппыт, аһара барбыт.
Бөрөнү кытта охсуһарга араас миэрэ ылыллар. Манна улахан туһаны булчуттар оҥороллор. Кинилэр сыралаах, бэриниилээх үлэлэрин түмүгүнэн, кэнники сылларга бөрө мэнээктээһинэ лаппа аччаабыта көстөр. Ол курдук, улуус хас биирдии нэһилиэгэ уопуттаах булчуттардаах. Хара-Уулаах олохтоох булчута Ярослав Захаров аҥардас бу сыл тохсунньу ый түмүгүнэн түөрт бөрөнү бултаабыт. Былырыыҥҥы сыл түмүгүнэн кини “Ямаха” снегоходунан наҕараадаланан турар. 2013 сыллаахха “Булчуттар күннэрэ” тэрээһиҥҥэ, Күһүүртэн орто саастаах булчуттарга киирсэр Дьулустаан Никитин бөрөнү бултааһыҥҥа өрөспүүбүлүкэҕэ үһүс миэстэни ылан, Ил Дархантан бириэмийэ ылбыта. Былырыын Бороҕон нэһилиэгин олохтооҕо Сергей Стручков үчүгэй булчутун иһин, депутат Иван Андреев тус бэйэтэ кэлэн “Волчатник” диэн туспа бириис анаан, “Буран” снегоходу туттарбыта. Кини олоҕун тухары 280-тан тахса бөрөнү сууһарбыта биллэр. Биһиги улуус дьоно маннык уопуттаах булчуттардаахпытын киэҥ тутта кэпсиэхтээхпит.
Иван Иванович онно кэлэ сылдьан: “Ярослав Захаров, Дьулустаан Никитин уонна Сергей Стручков курдук өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр, киэҥ туттар булчуттардаахпытын куруук өрө тута сылдьыахтаахпыт. Күһүүргэ Григорий Степанов диэн “Байанай” ТХПК булчута кыыл табалаан, Күһүүр нэһилиэгин оҕо саадын, оскуолатын хааччыйар. Бу улахан үлэ түмүгэ. Хайҕаныан эрэ наада. Улууска кинилэри сэргэ элбэх үчүгэй булчут баар. Кинилэри хайаан да өйүөхтээхпит, онно төһүү күүһүнэн “Булчут оонньуулара” буолуохтаахтар”, – диэн этэн турар.
Өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар “Булчуттар оонньууларыгар” биһиги улуустан ким да кыттыыны ыла илик. Кэлэр сылларга былааннар, толкуйдар бааллар эбит. Оонньуу улууска киэҥ биһирэбили ылбытын кэннэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх балаһыанньатынан ыытыллыаҕын, онно үчүгэй тирэхтээх хамаанда оҥорон, киэҥ араҥаҕа тахсыахтарын баҕаралларын Оонньуу тэрийээччилэрэ эттилэр. Ыра санаа олоххо киирэригэр нэһилиэк дьаһалталарыттан саҕалаан, улус дьаһалтатыгар тиийэ көмө-өйөбүл буолалларыгар эрэнэллэрин биллэрдилэр.
Хара-Уулаах нэһилиэгин булчута Ярослав Захаров:
– Саха сирин салалтата булчуттарга анаан “Булчут күнэ” оҥорбута үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Дьокуускай куоракка, улуустарга итинник оонньуулар уонна тэрээһиннэр ыытыллаллара үчүгэй дии саныыбын. Улууспутугар “Булчуттар оонньуулара” баар буолбута хайҕабыллаах эрэ дьыала. Кыһыҥҥы кэм кэнниттэн, тэрээһиҥҥэ дьон тоҕуоруһа мустан, көрсөн кэпсэтэрэ, уопут атастаһара туох куһаҕаннаах буолуоҕай. Мин бэйэбин өйдүөхпүттэн булка сылдьабын. Оҕо сылдьан маҥнайгы саам туоһапка этэ. Аҕам, эһэм, өбүгэлэрим бары булчут дьон этэ, онон кинилэр суолларын салҕыы сылдьабын. Улахан булка сылдьарбын туохтааҕар да ордоробун. Кыра булка бардахпына олох тэһийбэппин. Тиксии бөһүөлэгэр баар булчуттарга этиэм этэ, адьырҕа кыыл (бөрө) суолун көрдүгүт эрэ бултаһа сатааҥ диэн. Киһи барыта өлөрөр кыыла. Бары, биир идэлээх табаарыстарбар бу бэлиэ күнүнэн эҕэрдэбин тиэрдэбин. Кинилэри тус олохторугар ситиһии арыаллаатын, байанайдаах буоллуннар!
Харысхан ПОПОВ
Фото автора