Семен Шамаев: “Өбүгэ оонньуутуттан” саҕалаан “Манчаары”, “Азия оҕолоро” оонньууларыгар уонна Олимпиадаҕа тиийиэххэ сөп
Хас сылын аайы улууска үгэс буолбут “Хотугу оҕолор” Оонньуулар Тиксии бөһүөлэгэр ыытыллаллар. Манна улуус бары оскуолаларыттан талба талааннаах, култуура, спорт эйгэтигэр сыстыгас, чулууттан чулуу оҕолор “Өбүгэ оонньууларыгар” уонна “Хотугу оҕолор ыллыыллар уонна үҥкүүлүүллэр” фестивалга күөн көрсөн күрэхтэһэллэр, оонньоон-көрүлээн бараллар.
Бу сыллааҕы тэрээһин XXIV төгүлүн ыытылынна. Бэлиэтээн эттэххэ, эһиил, 2018 сылга, күрэхтэһии уонна фестивал улахан 25-с үбүлүөйдээх сылын көрсө элбэх ыалдьыт, бастакы кыттааччы дьон кэлэн уруйдуохтара-айхаллыахтара.
Саамай тыҥааһыннаах киирсиилэр спортивнай күрэххэ буолбуттара чуолкай. Ол курдук, бу өрөбүллэргэ Култуурнай-спортивнай комплекс, Артикатааҕы гимназия спортивнай саалаларыгар “Өбүгэлэр оонньуулара” үрдүк таһымҥа буолан ааста. Кыттааччылар маамыкта быраҕыытыгар, ыстаныыга, наартаны ойууга, тутум эргииргэ, сүүрүүгэ, сүгэ быраҕыытыгар уонна сахалар саамай киэҥ туттар көрүҥнэрбитигэр – мас тардыһыыга, халбар хапсаҕайга илин-кэлин түһүстүлэр. Өрөбүллэри Тиксии олохтоохторо уонна ыалдьыттара бэрт сэргэхтик атаардылар. Кинилэр оҕолор хас биирдии хамсаныыларын, тутталларын-хапталларын көрө, бэйэлэрин оҕолоругар “ыалдьа” сааланы бүүс-бүтүннүү толорон кэбистилэр.
Оонньуу түмүктэрэ бу курдук буоллулар:
Маамыкта быраҕыытыгар:кыргыттарга – Күһүүр орто оскуолатын үөрэнээччитэ Корякина Кэрэ барыларыттан бастыҥын дакаастаан, маҥнайгы бочуоттаах миэстэҕэ тигистэ; уолаттарга – Тиксии элбэх профиллаах лицей үөрэнээччитэ Каурцев Дима кыайыылааҕынан ааттанна.
Үстэ төхтүрүйэн ыстаныыга: кыра кыттааччыларга уолаттартан Арктикатааҕы гимназия үөрэнээччитэ Пуглеев Рома 7,65 м ыстанан бастаата, кыргыттарга – Варламова Валерия. Үрдүкү кылаастарга: кыргыттарга гимназия хамаандатыттан Паламарчук Аня барыларыттан ырааҕы ойдо; уолаттарга – гимназия үөрэнээччитэ Панченко Никита 9,49 ыстанна.
Наартаны ойууга: уолаттарга – Тиксии элбэх профиллаах лицей хамаандатыттан Ачикасов Ярослав үстэ холонон, уопсай түмүккэ 338 ыстанан кыттааччы уолаттарын быдан куоһаран, бастаата; кыргыттарга – гимназияттан Пуглеева Диана 228 ыстанна.
Тутум эргииргэ: кыргыттарга – Таймылыыр бэрэстэбиитэлэ Павлова Вера 49-та; уолаттарга – Хара-Уулаах нэһилиэгиттэн сылдьар Захаров Ярослав 47-тэ эргийдэ.
Мас тардыһыытыгар кыра киирсээччилэргэ 44-тэн үөһээ киилэҕэ Быыкап орто оскуолатын үөрэнээччитэ Попов Валера маҥнайгы нүөмэр буолла; улахан кылаас үөрэнээччилэригэр 65-тэн үөһэ киилэҕэ Арктикатааҕы гимназияттан Неустроев Володя кими да тулуппата, кини бу күрэх көрүҥүгэр эт-хаан өттүнэн толору сайдан иһэрин дакаастаата.
Хапсаҕайга кыра саастаах уолаттарга 44 үөһээ киилэлээх кыттааччыларга Попов Валера буолла; улахан уолаттарга 65 үөһээ киилэҕэ Тиксии 1 №-дээх оскуолатыттан Черкашин Захар халбар хапсаҕай албастарын баһылаан эрэрин, дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрдө.
“Өбүгэлэр оонньуулара” күрэх түмүгүнэн кыайыылаах үрдүк аатын Арктикатааҕы гимназия хамаандата ылла уонна кыайыы өрөгөйүн билэн кубогынан наҕараадаланна.
“Өбүгэ оонньуулара” биһиги улууспутугар хайдах төрүттэмитин, туох өйдөбүллээҕин, сыалын-соругун туһунан Семен Шамаевтан ыйыппыппар, маннык кэпсээтэ:
– Булуҥҥа “Өбүгэ оонньууларын” тэрийии туһунан санаа Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыытын-тоҕуллуутун кэмигэр киирбитэ. Ол курдук, урут Тиксиигэ кэлэ сылдьыбыт Дмитрий Шпаро диэн киһи Аан Дойду оҕолоругар анаан Москва, Баркута, Салехард куораттарга фестивал ыытарын туһунан хаһыат нөҥүө билбиппит. Бу фестивалга Саха сирин чиэһин көмүскүү Булуҥ улууһуттан сэттэ буолан барбыппыт. Уопсайа 500 оҕо кэлбит этэ. Манна национальнай оонньуулар көрүҥнэрин маастардар үөрэтэ таарыйа көрдөрбүттэрэ. Дьэ, онно билбэтэхпитин билэн, көрөн кэлбиппит! Тиксииттэн Гена Гульков диэн биһигини кытта барсыбыт уол харбааһыҥҥа уонна саахымакка үһүс миэстэлэри ылбыта. Бу сырыыттан мин элбэх саҥаны бэйэбэр арыйбытым уонна: «Тоҕо бэйэбит улууспутугар маннык оонньуулары кыайан тэрийбэппитий?” диэн ыйытык төбөбүттэн тахсыбат буолбута. Ол сылдьан, тоҕо улахан эрэ дьон күрэхтэһиэхтээхтэрий, кыра эрдэхтэриттэн үөрэнниннэр диэн судьуйалар остуолларыгар олорон, бырайыак уруһуйдаан ылбытым. Дьалхааннаах 90-с сылларга ыччаты, улаатан эрэр оҕолору чөл олоххо угуйар, спорка сыһыарар сыаллаах тэрийбит Оонньуум буолар.
ЫСПЫРААПКА:
Дмитрий Игоревич Шпаро – сэбиэскэй уонна арассыыйа кэмнэригэр биллэр айанньыт, экспедиция салайааччыта. Аан Дойдуга Хотугу полюһу хайыһарынан айаннаан аспыт бастакы киһинэн ааҕыллар. СССР үтүөлээх маастара.
Маҥнайгы “Өбүгэ оонньуулара” Хара-Уулаах нэһилиэгэр 1994 сыллаахха ыам ыйын саҕаланыытыгар буолбута. Семен Семенович эрдэттэн оонньуу бырайыагын оҥорон, улуус нэһилиэктэрин оскуолаларыгар биллэрии ыыппыт. “Бу биллэриигэ оччолорго Хара-Уулаах оскуолатыгар дириэктэрдии олорбут Николай Жараев харда эппиэт ыытан, бастакы оонньуу Ньайбаҕа буолбута. Күрэххэ “Хоту дойду хаһаайката” уонна “Бураанынан сүүрдүү” көрүҥнэрэ киирбиттэрэ”, – диэн кини ахтан-санаан ааста. Манна Күһүүр орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ Семен Шамаев салайааччылаах Тиксиигэ диэри хайыһарынан айаннаан кэлэн, Хара-Уулаах нэһилиэгэр танкетканан айаннаабыттар. Күрэххэ икки оскуола доҕордуу сыһыан олохтоон, 25 кыттааччылаах Оонньуу ыыппыттара.
Кэпсэтии үгэнигэр Семен Семенович “Аармыйа оҕону эр киһи оҥорор” диэн кэпсиир. Эбэн эттэххэ, маҥнайгы хайыһарынан айан Күһүүр-Тиксии маршрутунан 1973 сыллаахха буолбут. Бу айаҥҥа Күһүүр тэрилтэлэриттэн биирдии киһини уонна икки оскуола оҕотун ылан, ону таһынан кинилэри кытта икки эдэр кыыс айаннаабыттар. Бу переходка уопсайа 11 киһи кыттыыны ылбыт.
Иккис “Өбүгэ оонньуулара” Быыкап нэһилиэгэр буолан ааспыт. Күрэххэ биир хамаандаҕа 15 кыттааччы буолар эбит. Дьэ, онтон 1996 сылтан саҕалаан Тиксиигэ ыытыллар буолбут. Маҥнай Тиксии оҕолоро аҕыйах көрүҥҥэ кытталларын оонньууну айааччы бэлиэтиир. Ити сыллартан саҕалаан Оонньуу бэйэтин аатын ылан, атаҕар турбутунан барбыт.
“Өбүгэлэр оонньуулара” күрэҕи тэрийбит киһи Семен Шамаев:
– Билигин Күһүүр оскуолатыгар физкултуура учуутала Людмила Горнакова оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан “Өбүгэлэр оонньууларыгар” чаҕылхай түмүктэри көрдөрбүтэ. Кини оскуолатын бүтэриэр диэри кыайыылаах үрдүк аатын туппута. 1995-1996 сыллардаахха маамыкта быраҕыытыгар Павлов Проня олохтообут рекордун күн бүгүҥҥэ диэри ситэ иликтэр. Эһиил 25-с төгүлүн ыытыллыахтаах үбүлүөйдээх сылбытыгар бастакы Оонньуулар кыттыылаахтара бары кэлиэхтэрэ. Бу ыытыллыбыт Оонньууларга урут бэйэм ииппит уолаттарым кэлэн көрө олороллоруттан олуһун үөрдүм. Эһиил 4-с уонна 5-с Оонньуулар видеоларын улахан экраҥҥа көрдөрөр былааннаахпыт. Бу кэнники сылларга үһүс көлүөнэ оҕолоро бардылар диэн этиэхпин баҕарабын. Күрэх бырагыраамата олус үчүгэй дьайыылары оҥордо, ол дакаастабылынан буолар оҕо саадын иитиллээччилэригэр анаан саас аайы анал сүлүөт ыытыллыыта буолар. Аны Дойду үрдүнэн ГТО нуормаларын толоруу киирдэ. Бу нуормаларга эбии спорт национальнай көрүҥнэрин киллэрэр киһи диэн баҕа санаалаахпын. Оччоҕо бу күрэх өссө тупсуо этэ. Уопсайынан Онньууну тэрийэргэ кэргэним Ирина Шамаева кылаата сүҥкэн. Кини саҕалааһыннарбын өйөөн, барытыгар тирэх буолан тэҥҥэ толкуйдаспыта, сүбэ-ама биэрбитэ. Киниэхэ махталым муҥура суох.
Харысхан ПОПОВ
Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ