Балыксыт: кµннээ±и оло±о, кыґал±ата
Халлаан сирдиин ыпсыһар уйаара-куйаара биллибэт дойдунан, суол-иис омооно да көстүбэт сиринэн иннибит диэки айанныыбыт. Бу аата биһиги Быыкаптан хотугулуу илин хайысханан иһэбит. Вездеход тыаһа биир кэм бирилээн олорор: кулгаах кытта куугунуур, сүһүөх кытта салыбырыыр. Үс чаастаах унньуктаах айан кэнниттэн, уот сандааран көһүннэ – «Арктика» артыал «Ара±астаах» балыксыт учаастага.
Төһө да эрдэттэн былааннаммыт иһин, араас биричиинэнэн ханна ба±арар буоларын курдук, хойутааһын тахсан, учаастакпытыгар халлаан бору±уйуута тиийдибит. Саатар хоту дойдуга билигин сырдык хараІа±а баһыйтарыыта мүнүүтэ аайы кылгаан иһэр кэмэ. Быһа чугастаа±ы сэлэІэ тиийбиппит да, бэлиэ ура±астарга эрэ кэтилиннибит. Онон дьиэлэргэ туһаайбытынан суоппарбыт гаастаан кэбистэ.
Учаастакка үс биригээдэ үлэлиир. Биир хамаанда 5-6 киһилээх. Биир киһиэхэ нуорма быһыытынан тиксиитэ 15 илим. Ол аата биир биригээдэ 75-90 илими үтэр. Дьэ, уонна бу илимнэрин көрүүнэн-харайыынан, балыгы бултааһынынан, салгыы дьаһайыынан дьарыктаналлар.
Бачча ыраах сиргэ ааттаан-суоллаан тиийэн баран хас биирдии балыксыты көрсөн кэпсэтэр, үлэ хаамыытын билсэр соруктаах бастакы дьиэбэр киирэбин. Буруус маһынан тутуллубут дьиэ эркинин тула иккилии этээстээх мас ороннор. Дьиэ ортотугар тимир оһох, хаІас өттүгэр чэйдиир сир. Уокка оттуллар мастарын эрдэттэн муораттан хомуйан бэлэмнээбиттэр. Манна Александр Николаевич Жирков салайааччылаах биригээдэ олорор. Балыксыттар сэлэлэриттэн саІа тахсан таІастарын куурдан, итии миин иһэ олороллоругар түбэстим. Чуумсук, Александр Николаевич кэргэнэ Александра Ивановна Сотникова дьоно кэлэллэригэр дьиэни хомуйан, сылытан, итии астаах көрсөр үгэстээх: «Сарсыарда 6 чааска туран аһаан баран, муораларыгар киирэллэр уонна саамай эрдэлээбитэ 4-5 тахсаллар. Ити тухары аһа±ас халлаан анныгар аһыырга табыгаһа суох диэн аһаабаттар. Саахары уулларан саатар маны эмэ сырыттыннар диэн кэмпиэт оІорон сиэптэригэр уган биэрэбин. Сорох күн онноо±ор чэйдэрин да испэтэх буолаллар. Онон сарсыарда баралларыгар уонна киэһэ кэлэллэригэр хайаан да итии ас баар буолуохтаах. Колхуоспут аспытын хааччыйар, эппит, арыыбыт куруук баар. Онтон балык сүрүн аспыт. Былыр былыргыттан балыксыт балыктаан тоІон кэлээт, тоІу (строганина) сиир, дьэ, онтон тохтуу түһэн баран итии миинин иһэр», – диэн кэпсиир. Остуолга алаадьы, бэрэски, таба буспут этэ, тууһаммыт, ыһаарыламмыт балык, биир тылынан эттэххэ, толору ас. Ситэрэн кэпсиир буоллахха, Александра Ивановна бэйэтэ иистэнньэІ идэлээх буолан, дьонун таІаһын абырахтааһынынан, үтүлүктэрин, бэргэһэлэрин тигиинэн дьарыктанар.
Күүстээх үлэттэн сылайбыт дьон сылааларын таһааран, салгыы иһирдьэнэн-таһырдьанан сарсыІІыларыгар бэлэмнэннилэр. Онтон мин Александр Николаевиһы кытта кэпсэттим.
– Эһиги биригээдэ±э тиксэр балыкка былаан хаһый?
– СаІа дьылга диэри 24 тонна балыгы бултуохтаахпыт. Улахан аІарын уомул уонна муксуун ылар, маны сэргэ а±ыйах тууччах, хатыыс баар. Биригээдэбитигэр үс сиргэ 80-ча илимнээхпит, онтуларбыт үс, түөрт, а±ыс км ыраах сиргэ бааллар.
– Оччо±о саІа дьыл кэннэ дьиэлиир буоллаххыт?
– Үлэбит ыарахана дьэ са±аланар. Муус устар ыйга диэри. Бултаабыт балыкпытын биир сиргэ чөкөппүппүтүн ыраастаан, тус-туспа наардаан кууллааһыІІа бэлэмниибит. Балыгы тибии хаарынан типпитин, муус чооІку буолбутун алдьаппакка ыраастыахха диэтэххэ ыарахаттардаах, киһи сэниэтэ баранар. Күнү быһа икки атаххар тирэнэн туран сыныктаһа±ын.
– Быйыл балык хайда±ый? Былаан син туолуо дуу?
– Былааны толорор инибит. Балык кэлиитэ айыл±а уларыйыытыттан олус тутулуктаах: тыалтан, уу хамсааһыныттан кытта биллэр. Ый са±аланыытыгар мөлтүүр, ый сүтүүтүгэр биир нэдиэлэ курдук эбиллэр.
– Быйыл холобур наһаа тыаллаах дьыл үүннэ. Балыктыырга мэһэйдээн эрдэ±э.
– Үлэ улахан тыалга эрэ тохтотуллар, ол эбэтэр хаары ытыйан күүстээхтик тибэр эрэ буолла±ына. Онтон атын күннэргэ тыалы быыһынан тахсабыт. Ол-бу буолбатын туһугар бары бииргэ бөлөхтөһөн сылдьабыт уонна 50-чалыы миэтэрэ буола-буола бэлиэ мастары туруору анньабыт, онон сирдэтинэбит. Ити барыта балыгы уу иһигэр өр сытыарбат, онон хаачыстыбатын сүтэрбэт сыалтан оІоһуллар. Биллэн турар, сэрэхтээх.
– Балыксыт дьыл±ата айыл±атын илиитигэр буолла±а, сиэри-туому тутуһуу баара чуолкай.
– Оннук. Атыннык дьаһанар сатаммат. Хайаан да айыл±аттан көрдөһүү, айыл±а±а убаастабыл баар буолуохтаах. Онноо±ор учаастакка арыгылыыр бобуулаах. Алаадьыны, таба±ы, чэйи куруук укта сылдьан эбэбитин аһатабыт.
– БэйэІ балыкка хас сааскыттан сыстан барбыккыный?
– 19 саастаахпар Быыкапка кэлбитим. Уонна 1974 сыллаахтан харыс да сир халбарыйбакка холкуоска үлэлиибин. Мин атын үлэни сатаабаппын. Дойдуга тиийэн от оттуур, хотон көрөр кыа±ым суох (күлэр-авт.).
Дьэ, бу курдук кэпсэтэн, аны Валерий Христофорович Васильевтаах дьиэлэригэр тахсабын. Төһө да саІа балыктаан сылайан, таІастара илийэн кэллэр, мин көрдөһүүбүн ылынан чугастаа±ы сэлэ±э киирэн илими көрүү процеһын көрдөрөргө сөбүлэстилэр. Онон бураан сыар±атыгар олорсон, начаас бастакы илимІэ тиийдибит. Валерий Христофорович кэпсээбитинэн барар:
– Бурааммытын ойбоммут таһыгар кэлээт да, тыал хайа диэкиттэн үрэригэр хаххалыы туруоран баран бириһиэнинэн сабабыт. Бу ууттан илими хостуурбутугар туһалыыр. Тыаллаах-куустаах буолла±ына маннык бүөлээбэтэххэ, илим сиргэ хам томмот. Биир илим уһуна 25 миэтэрэ буолар, хараІа 60-наах. Бу стандарт. Илим икки ойбон ыккардыгар тардыллар. Ойбону томмотун диэн хаарынан бүрүйүллэр. Оччо±о ыраастыырга дөбөІ буолар. Илим таастыганыгар быа баайан баран, хостообутунан барабыт.
Илими ойбонтон быктарааттарын кытта, муора үрүІ эттээх балыга кыйбаІнаабытынан тахсан кэллэ. Валерийдаах икки буолан эрэһиинэ бэччээккилэрин кэтэн, тобуктарыгар олорон тымныы ууну кытта бидилийэн тахсар уомуллары, муксууннары илимтэн араарбытынан бараллар. «Биир, икки, үс…» Мин хас биирдии тахсыбыт балыгы аа±а-аа±а үөрүү бө±ө. Буолумуна, хаһан да манныгы көрбөтөх киһиэхэ интэриэһинэйэ олус. «Уон, сүүрбэ, отут... наһаа элбэх буолар эбит дии», – диэн үөрүүбүн өссө биирдэ бигэргэттэрээрибин иэхэйдиибин. Онуоха дьонум: «Элбэ±э суох, орто. Элбэх диэн биир маннык илимІэ 60-80 балык тутуллубут буолла±ына ааттанар», – диэтилэр. Чэ, буоллун, олох да суо±унаа±ар бу да бэрт диэн түмүктээтибит. Эмиэ сып-сап хомунан, туттар тэрили сааһылаан сыар±абытыгар ууран, балыкпытын быра±ынан, төттөрү дьиэлээтибит.
Валерий Христофорович манна кэргэнин Раиса Михайловналыын, аймах бырааттарын кытта үлэлииллэр. БилиІІитэ а±атын туйа±ын Антон диэн уола батыһар ба±алаах курдук. Васильевтар нуормалара – 60 илиминэн 17 тоннаны туттарыахтаахтар. Бу эмиэ саІа дьылга диэри. 1972 сыллаахтан балыксытынан үлэлиир олохтоох ыал: «Санаабытынан балыктыыбыт. Бу биһиги үлэбит. Олус ыарахан үлэ. Куртах, сүһүөх ыарыыта буолабыт. Ол иһин инникитин о±олорбутун соччо бу үлэ±э чугаһата сатаабаппыт», – диэн санаалаахтар.
Салгыы 1977 сылтан балыксыт Александр Николаевич Максимов балыгы ууттан хостоон баран туох-хайдах үлэ барарын көрдөрдө. Ол курдук, балыгы кырса сиэбэтин диэн анал ара±астары туруоран ол үрдүгэр кыстыыллар. Көннөрү сытыаран хааллардахтарына түүн иһигэр биир да суох буолуор диэри сиэн кэбиһэллэр эбит ол түөрт атахтаахтарбыт. «Наһаа сиэмэх кыыллар. Быйыл элбээбиттэрэ да бэрт», – диэн Александр Николаевич балыксыт биир кыһал±атын кэпсиир. Салгыы балыгы хайдах дьаарыстыылларын көрдөрдө: «Бу курдук биир кууча±а биэстии туонна балыкка тиийэ чөкөлүүбүт. Маны балыктааһын сезона бүттэ±инэ ыраастыыбыт». Ити кэмІэ эдэр балыксыттар бураанынан сылдьан бүгүІІү бултаммыт балыктары хомуйан а±алталаатылар, кууча өссө улаатарга дылы гынна.
Үһүс дьиэ±э саамай а±а баһылыктара Вячеслав Николаевич Ачикасов биригээдэтэ олорор. Кини бу курдук кэпсээннээх буолла: «Билигин урут биһиги ытынан сылдьан балыктыырбыт курдук буолбатах. Техника сайдан, үлэ тэтимэ түргэтээтэ. Кырата иккилии бурааннаахпыт. Ол да иһин буолуо, ыччат дьон эрчимирдэ. Кыа±ын толору туһанан үлэлиир». Вячеслав Николаевич 1970 сыллаахтан балыксыт. Удьуор балыксыттар о±олоро билигин бэйэтэ эһэ буолан олорон ыччаты төрүт дьарыкка уһуйар: «Ыччат сыстар, сатаан интэриэһиргэтиэххэ эрэ наада буолла±а. Бэйэ холобурунан иитиэххэ наада. Ким эрэ балыктыахтаах буолла±а. Холкуоспут усулуобуйа тэрийэр кыа±а баарынан. Урукку дьылларга «мөлүйүөннээхтэр» ортолоругар сырыттахпыт. Онноо±ор 90-с дьалхааннаах сыллара биһигини улаханнык хаарыйбатахтара. Интэриэһинэйэ диэн баар ити сылларга балык олус күүскэ кэлэрэ», – диэн салгыы санаатын кэпсиир. Кырдьа±ас балыксыт билиІІи балыктааһын кыһал±атынан – квотанан хааччахтааһын баар буолбутун бэлиэтиир.
Учаастакка баанньыктаахтар, электричество уота киэһэ 11 чааска диэри ньиргиччи дизелинэн бэриллэ турар, туттар-бултуур сэп-сэбиргэл барыта хааччыллар.
Былырыын дьыл устата иккитэ эрэ күүстээх тыал түспүт буолла±ына, быйыл хас үһүс хонук бүтүүтэ, күүһүрэр кэмигэр сөкүүндэ±э 30-тан тахса миэтэрэ±э тиийэ үрэр тыаллаах-буур±алаах, чысхааннаах ураты дьыл үүннэ. Аны туран, кырдьа±астар кэпсииллэринэн, урукку сылларга төһөнөн буур±а түһэр да, соччонон халлаан -5 кыраадыска тиийэ сылыйар эбит буолла±ына, билигин томороон тымныы бэйэтин киэбин бас биллэрбэт буолбут. Дьэ, бу маннык айыл±алаах сиргэ аһа±ас халлаан анныгар үлэлиир балыксыттарбыт барахсаттар туох баар сыраларын-сылбаларын ууран, үлэлии үөрэммит үөрүйэхтэринэн, төрүт дьарыктарын тохтоппоттор.
«Арктика» артыал урут уруккуттан быыкаптар өрөһүлтэлэрэ: «Холкуостаах буоламмыт баччааІІа диэри чыып-чаап диэн олоробут», – дииллэр. Ол курдук, олорор усулуобуйалара тупсарыллар, саІа дьиэлэр дэндэһэллэр, мастаналларыгар, муустаналларыгар транспорынан хааччыллаллар.
Холкуос салайааччыта Ирина Николаевна Шумилова иһитиннэрбитинэн, билигин баазаны бө±өргөтүүгэ сыаллаах-соруктаах үлэ ыытыллар. Балыксыт учаастактарыгар усулуобуйаны тэрийиигэ улахан кыһар±ан суох эбит буолла±ына, бөһүөлэккэ олорор балыксыт дьиэ кэргэнигэр оттук мас суох буолуута тыын боппуруоһунан буолбут. Киин ититэр хочуолунайга биир да холкуостаах дьиэтэ холбоммокко турар. Эппиэт биир – хочуолунай кыамтата кыра, социальнай объектартан ураты эбии дьиэлэри холбооһуІІа кыа±а суох. «Уунан бэйэтин көІүлүнэн устан кэлбит маһы булууга, бэлэмнээһиІІэ, тиэйиигэ-таһыыга көрсөр ороскуоту сабыныыга компенсация төлөнөрүгэр туруорсабыт да, баччааІІа диэри сөптөөх эппиэти ыла иликпит. Саатар уматык сыаната күн-түүн эбиллэ турар. «Саханефтегазсбыт» тэрилтэни кытта дуогабардаһан А-76 (80) ылбыт уматыкпыт хаачыстыбата мөлтөх буолан эрэйдэннибит. Манна 2 мөл. солк. курдук харчыны ороскуоттаатыбыт. Бу кыра хаһаайыстыба±а элбэх үп», – диир бэрэссэдээтэл Шумилова. 478 нэһилиэнньэлээх пууІІа 121 холкуостаах бэйэлэрин дьиэ кэргэттэрин (барыта о±олуун 341 киһи) олорор. Бу дьон сарсыарда туруохтарыттан киэһэ утуйуохтарыгар диэри күІІэ көрсөр кыһал±аларын быһаарыыга толкуйдаах дьаһал эрэ наада буолла±а.
Республика±а со±отох холкуоһунан билиниллэр артыал олох оІкула араастык уларыйан кэлбит кэрдиис кэмигэр аатын-суолун, статуһун тутан хаалан, балыгы бултааһыІІа бастакылар кэккэлэригэр сылдьарыттан киһи үөрэр. Кылаабынай сорук – а±ыйах ахсааннаах норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр дьон дьарыктаах.
«2006 сыллаахха холкуоспут экономикатын уонна материальнай-техническэй баазатын бө±өргөтүүгэ Е.А. Борисов оччолорго бырабыыталыстыба председателинэн үлэлиир кэмигэр анал дьаһал таһаарбыта. Бу дьаһал артыал инникитин сөптөөхтүк дьаһаныытыгар бө±ө тирэх буолбута», – диэн махтана ахталлар холкуостаахтар. Балыксыттар бэйэлэрэ этэллэринэн үгэскэ кубулуйбут үлэлэригэр бол±омто ууран, эппиэтинэстэрин үрдэппиттэр, үлэлииргэ усулуобуйа тэрийбиттэр.
Полина НИКОЛАЕВА
2013 сыл ахсынньы 1 күнүнээ±и туругунан, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр 62 киһи 5 биригээдэ±э хайдыһан 63,79 тонна балыгы бултаабыт. Бу барыта улуус таһыгар таһаарыллыбыт. Өлүөнэ өрүс төрдүгэр 88 киһи 22 биригээдэнэн 187,19 тонна балыгы бултаан, 25 тоннаны со±отуопкалааччыларга туттарбыттар. Сыыппаралартан көрдөххө, саамай элбэх квота сайыІІы өттүгэр уомулга (60 тонна), кыһыІІы кэмІэ муксууІІа (201,15 тонна) бэриллибит. Сыллаа±ы уопсай квота – 449,71 тонна.