Элбэх быһаарыы олохтоох салайыныы баһылыгын тэрийэр дьоҕуруттан тутулуктаах

Бэйэни  салайыныы улуустарга 2002, нэһилиэктэргэ 2005 сыллардаахтан киирбитэ. Син балачча бириэмэ ааста. Олох-дьаһах син орун-оннугар турар кэмэ кэллэ эрээри, республикабыт ба­һы­лыга Е.А. Борисов, Россия пре­зи­денэ В.В. Путин кэмиттэн кэми­гэр быһаарылла илик, ситэ туолбат өрүттэргэ тохтоон соруктары туруо­раллар.

Ол курдук, 2011 сыллаахха ыам ыйы­гар Егор Борисов баһылыктары кыт^­­та сүбэ мунньаҕар “Элбэх бы­һаа­рыы олохтоох салайыныы баһы­лыгын тэрийэр дьоҕуруттан, ини­циативатыттан, эппиэтинэһиттэн ту­ту­луктаах ” – диэн этэн турар. Маны сэргэ, хас биирдии баһылык бэйэтин салайар улууһун, нэһилиэгин олохтооҕун кытта бииргэ үлэлиэхтээх, хас биирдии ыйытык эппиэтэ суох хаалыа суохтаах диэн чиҥэтэн биэрбитэ.  Сокуону тутуһуу нэһилиэнньэ көмүскэллээх буоларыгар туһаайарын, онон үлэ ити тула эргийиэхтээҕин то­һоҕолоон бэлиэтээбитэ.

Информация аһаҕас уонна дьоҥҥо тиийимтиэ буолуохтаах. Ол чэрчитинэн президеннэр кэмиттэн кэмигэр Анал этиилэри оҥороллор, норуокка аһаҕас кэпсэтиигэ тахсан, туох баарынан бы­һаарсаллар.

Ахсынньы 12 күнүгэр РФ президенэ В.В. Путин Федеральнай Мунньахха Анал этиитин оҥордо. Бу да сырыыга сү­рүн болҕомто муниципальнай бас билиилэргэ туһаайылынна. Этии туһунан “Саха сирэ” хаһыакка Агра­фена Кузьмина «Тыа сиригэр дьон олох­суйарын ситиһиэххэ» диэн ыста­ты­йата таҕыста. Бүгүн ону эһиэхэ билиһиннэрэбит.

«Билигин муниципальнай тэриллии систематыгар үгүс кыһалҕа үөскээтэ. Муниципалитет ресурсатын, эппиэтинэ­һин тэҥнээһин суох», – диэн бастакынан олохтоох салайыныы боппуруоһун таа­рыйда Владимир Владимирович. Сал­гыы президент этэр: «Мантан сылтаан боломуочуйалары тыырсыыга быһаарыллыбатах өрүттэр тахсаллар. Холобур, сорохтор боломуочуйаларын бэйэ-бэйэлэригэр бырахса олороллор: оройуонтан нэһилиэккэ, нэһилиэктэн оро­йуоҥҥа, оройуонтан регион салалта­тыгар. Оройуон таһымыттан үөрэх, до­руобуйа харыстабыла, социальнай эйгэ барыта регион боломуочуйатыгар бэриллэн тураллар. Ол төһө сөптөөҕүй? Ону көрүөххэ. Олохтоох былаас уорган­нара, уобарастаан эттэххэ, нэһилиэнньэ «илиитин ууннаҕына тиийэр», былаас бэрэстэбиитэллэрэ, олохтоохтор саамай чугас дьонноро буолуохтаахтар этэ. Онон бэйэни салайыныы проблемаларын хас да өттүттэн өссө ырытан көрүөххэ. Билиҥҥи кэм ирдэбилигэр эппиэттиир сөптөөх хайысханы тобулуохха».

Итинник этэн туран Владимир Путин Столыпин земскэй реформатын аҕынна, сокуону оҥорууга үлэ күүһүрүөхтээҕин, онно общество көхтөөхтүк кыттарын ситиһиэххэ, общественнай хонтуруол, сэбиэт суолтатын үрдэтиэххэ наадатын бэлиэтээтэ. Онуоха бу хамсааһын «кө­рүнньүк» эрэ буолбакка, норуот санаатын тириэрдиэхтээҕин, туруорсуохтааҕын ыйар.

Кэнники сылларга национальнай боп­­пу­­руос биһиэхэ эрэ буолбакка, Рос­­сия үрдүнэн барытынан турда. «То­­лерантность», «этностар икки ардыла­рынааҕы сыһыан» курдук өйдөбүллэр уоспутуттан түспэт буоллулар. Бу ту­һунан «төгүрүк остуолларга» да, араас көрсүһүүгэ да, миитиҥҥэ да кэпсэтэн, ырытыһан кэллибит. Түмүгэ биир: куль­турабытын үрдэтиэххэ, бэйэ-бэйэҕэ убаас­табыллаахтык сыһыаннаһыахха. От­тон Владимир Путин манна туох санаалааҕый?

Этностар икки ардыларынааҕы сы­һыаннаһыы – билиҥҥи кэмҥэ сытыытык турар боппуруостартан биирдэстэрэ. Бу туһунан аһаҕастык кэпсэтэр кэм кэл­лэ. Үгүс кыһалҕа, проблема бу ман­тан тахсар. Дойду социальнай-эконо­мическай сайдыытыттан саҕалаан үөрэх­тээһиҥҥэ, культураҕа тиийэ баар бу кыһалҕа. Проблеманы ким үөскэ­тэрий? Омугумсуйууну ханнык эрэ но­руоттар, омуктар таһаарбаттар, бу маны культурата суох, норуот үгэһин, бэйэлэрин уонна атыттар үгэстэрин, ту­туспат дьон сытыырхаталлар, өрүкү­тэл­лэр. Кинилэри «аморальнай интерна­ционаллар» диэххэ сөп. Маны туораттан көрөн турбакка, биһиги бары кыттыһан суох оҥоруохтаахпыт, норуоттар доҕор­доһууларын харыстыахтаахпыт уонна бөҕөргөтүөхтээхпит, дойдубут биир со­моҕо буоларын ситиһиэхтээхпит, – диэн этэр кини.

1991 с. кэнниттэн бу быйыл эрэ нэ­һи­лиэнньэ ахсаана эбиллибитэ бэлиэ­тэм­мит. Онуоха өлүү-сүтүү аҕыйаабыта, оҕо төрөөһүнэ элбээбитэ, улахан ыарыылар эмтэниллэр кыахтаммыттара барыта тө­рүөт буолаллар. Ол эрээ­ри манан уос­куйан хаалбакка нэһи­лиэнньэ чэгиэн-чэбдик сылдьара, кырдьа­ҕа­һыт­тан-эмэниттэн ту­тулуга суох до­руо­буйаларын сылын аайы босхо бэ­рэбиэркэлэтэллэрэ сити­һил­лиэхтээх. Хас биирдии киһи до­руо­буйатыгар эп­пиэтинэстээхтик сы­һыан­наһарын, бэйэтэ көрүнэрин, он­но эрдэттэн харчытын уурунарын кур­дук үлэ-хамнас барыахтаах. Меди­цин­скэй страховой компаниялар ба­­лыы­һалар, поликлиникалар дьону үчү­­гэй­дик көрөллөрүн-истэллэрин хон­ту­руол­луохтаахтар, көмө хаачыстыбалаахтык оҥоһулларыгар интэриэстээх буолуох­таахтар. Хас биирдии киһи медицина ханнык өҥөлөрүн босхо оҥорор эбээ­һинэстээхтэрин билиэхтээх, от­тон бы­раас хамнаһын ааҕыллар систематын чуолкайдык өйдүөхтээх. Владимир Путин этэринэн, оччоҕуна эрэ балыыһабытын, көрдөрүнэр бырааспытын талар кыах­танабыт.

Үөрэхтээһиҥҥэ биир ураты көстүү­нэн – эһиилгиттэн – Культура сы­лыт­тан выпускниктарга оскуоланы бү­тэ­рэллэригэр түмүктүүр өйтөн суруйуу кии­риэҕэ. Бу үлэлэрэ салгыы үөрэххэ туттарсалларыгар учуоттаныллыаҕа. Вла­димир Владимирович бэлиэтииринэн, оскуола билиини биэрэрин таһынан, оҕону личность быһыытынан иитэн-үөрэтэн таһаарыахтаах. Өйтөн суруйуу онно төһө оруолу ылыаҕын кэм-кэрдии көрдөрүөҕэ.

Маны таһынан РФ президенэ орто, үрдүк үөрэх хаачыстыбатыгар, киэҥ билиилээх-көрүүлээх специалистары иитэн таһаарыыга болҕомтотун уур­да. «Экономика сайдыыта саҥа профес­сиональнай таһымтан тиһиллэн тахсыах­таах. Профессиональнай таһым хас биирдии үлэһиттэн тутулуктаах. Онуоха специалистары үөрэтии, үөрэхтээһиҥҥэ тэрилтэлэри сыһыаран үлэлэтии күүскэ барыахтаах. Манна Профессиональнай квалификация национальнай сэбиэтин тэрийиэххэ диэн этии киллэрэбин. Хан­нык да ведомствоҕа сыстыбакка эрэ бу туспа, тутулуга суох уорган буолуохтаах. Үөрэхтээһиҥҥэ сүрүн принцип «теория практическай үлэни өссө чиҥэтэн биэ­риэхтээх» диэн буолуохтаах», — диэн бэлиэтиир кини. Маны таһынан президент биир кэлим экзамен, квали­фикацияны үрдэтии, устудьуоннар оло­рор уопсайдарын сыанатын түһэрии, федеральнай вакансия базатын тэрийии туһунан эттэ.

РФ президенин анал этиитигэр тыа сирин сайыннарыы ураты миэстэни ылла. Тыа сиригэр дьон олохсуйарын, манна предпринимательство сайдарын кө­ҕүлүүр дьаһаллары бэлиэтээтэ. Про­из­водственнай, социальнай, научнай эй­гэҕэ саҥа тэриллибит дьоҕус биз­нестаах дьоҥҥо икки сыл устата «но­луок каникулун» ыытар, ол эбэтэр нолуоктан босхолуур туһунан эппитин саала иһигэр мустан олорор дьон, күөх экранынан көрдөххө, сорох биһирээтэ, сорох суох. Оттон «өскөтүн регионнар технопаркалары, бизнес-инкубатордары тэрийиини көҕүлүүр, үбүлүүр буол­лахтарына, ити үбүлээһиннэрэ региоҥҥа бюджеттар икки ардыларынааҕы транс­ферт быһыытынан төттөрү эргийэн кэлиэҕэ», – диэн эппитин регионнар ба­һы­лыктарын бары да үөрэ иһиттилэр.

Владимир Владимирович Дальнай Востогу, Сибиири сайыннарыы – XXI үйэ национальнай приоритетын бы­һыытынан бэлиэтээтэ. Манна экономика сайдыытын инники түһэн иһэр хас да анал территориялары тэрийэргэ эт­тэ. Бу территориялар сөптөөхтүк үлэ­лииллэригэр производство сайдыытыгар бары усулуобуйа тэриллиэхтээҕин, са­ҥа тэриллибит тэрилтэлэргэ сорох но­луоктарыгар биэс сылга «нолуок ка­никула» биллэриллиэхтээҕин ыйда. Онуо­ха Дальнай Восток сайдыытын фон­дата күүскэ үлэлиэхтээҕин эттэ.

Бэлэмнээтэ

Полина НИКОЛАЕВА