Туяра Баясгалангийн: “Биһиги үлэбит бар дьоммутугар ананар”
2014 сыл – биһиэхэ ураты дьыл үүннэ. РФ Президенэ В.В. Путин бэйэтин Ыйааҕынан “Россия культуратын сылынан”, онтон Саха сирин Ил Дархана Е.А. Борисов “Арктика сылынан” биллэрдилэр. Ол аата ураты болҕомто, араас дьаһаллар, тэрээһиннэр ыытыллан, хас биирдии олохтоох олорор, үлэлиир, үөрэнэр усулуобуйата тупсарыгар үлэ барыа. Онно биһиги сөп түбэһэн, тэбис-тэҥҥэ хардыылаан, сайдыы суолугар үктэниэхтээхпит, аартык тэлэччи арыллыытын курдук сыаналыахтаахпыт. Бу биһиги ыччаппыт туһугар ананарын өйдүөхтээхпит, барыбытыгар эппиэтинэс сүктэриллэрин ылыныахтаахпыт. Биллэн турар, манна хас биирдии салааны хайысхалаан биэрэр салайааччылар ыытыллар политиканы хайдах өйдүүллэрэ, ситэрэн биэрэллэрэ эмиэ учуоттанар. Онтон биһиги хаһыат үлэһиттэрэ сырдатар, иһитиннэрэр, информацияны кырдьыктаахтык кэмигэр уонна сөпкө тириэрдэр сорукпутун тутуһан, бииргэ үлэлииргэ өрүү бэлэммитин биллэрэбит.
Бүгүҥҥү “Редакция ыалдьыта” рубрикабытыгар улуустааҕы культура управлениетын начальнига Т.И. Баясгалангийн ыалдьыттыыр.
Булуҥ оройуонугар культура салаата маҥнай оройуон Сэбиэтин уурааҕынан Күһүүр нэһилиэгэр 1945 сыллаахха олохтоммута. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сэбиэскэй норуот Кыайыыны уһансыбыт өрөгөйдөөх, ити эрээри саҥа олоҕу тутар ыарахан кэмҥэ дьон өй-санаа өттүнэн туруктаах буолуутугар бу наадалаах дьаһал этэ. Культура дьиэтэ хас биирдии олохтооххо үтүө аргыс, көмө, сэргэхсийии, сүргэтин көтөҕүү, олоххо дьулуурун үрдэтии киининэн буолбута.
– Туяра Ивановна, ханнык баҕарар эйгэ силистээх-мутуктаах, историялаах буолар.
– История кэрэһэлииринэн, биһиги улууспут культуратын сайдыытыгар олус киэҥ көрүүлээх, инникигэ эрэллээх, талааннаах, айар куттаах дьон үлэлээбиттэрэ. Ол курдук, отдел салайааччыларынан Иван Стручков, Петр Данилов, Иван Черканов, Дмитрий Павлов, Николай Коркин, Семен Феоктистов, Мария Габышева, Юрий Горбунов үлэлээбиттэрэ. Ити үгэс 70-ча сыл ситэриллэн кэлэн, оройуон культуратын сайдыытыгар элбэх салайааччы сыраларын, билиилэрин, дьоҕурдарын ууран кэллилэр. Мин бүгүн кинилэри бэлиэтиибин: Василий Поисеев, Петр Терешкин, Иван Наумов, Светлана Лопарева, Галина Зотова, Людмила Максимова, Семен Федулов, Марфа Филиппова, Евдокия Баишева, Ирина Бурцева.
– 1946 сылтан биһиги оройуоммутугар киинэ ситимин үлэтэ саҕаланар. Хамсыыр, саҥарар киинэ олоххо киирэн, дьон интэриэһэ, билиитэ-көрүүтэ өссө кыаҕырар.
– Кырдьык, ити саҥа сүүрээн нэһилиэнньэлээх эрэ пууннарга буолбакка, балыксыттар учаастактарыгар, табаһыттар ыстаадаларыгар тиийэ барар. Билигин сөҕөбүт, суола-ииһэ суох, айанныырга ыарахан ыраах сирдэргэ, дьону көҕүлүүр сыалтан төһөлөөх үтүмэн үлэ ыытыллыбытын. Аҥаардас санаа дьулуура, күүһэ манна көмө буолбут буолуохтаах. Маҥнайгы киномеханиктарынан Максим Павлович Стручков, Федот Николаевич Жирков, Валентина Степановна Винокурова, Елена Николаевна Челбердирова, Семен Христофорович Матвеев үлэлээбиттэрэ. Бу эйгэ чахчы дьоҥҥо ананарын, билигин үлэ бэтэрээннэрэ Петр Михайлович Галактионов, Семен Николаевич Бетюнский, Александр Михайлович Сетто, Иван Николаевич Болтунов, Валентина Васильевна Слепцова, Галина Петровна Татаринова таһаарыылаахтык ситиспиттэр.
«Кырдьаҕастан сүбэтин, эдэртэн эйэтин ыл» диэн саха өс хоһоонун билиҥҥи көлүөнэ үлэһиттэр тутуһабыт. Кинилэр сүбэлэрэ-амалара биһиги үлэбитигэр тирэх буолар. Махталынан бэлиэтиибит СР культуратын үтүөлээх үлэһиттэрин Саввинова Елена Ильиничнаны, Басай Лилия Алексеевнаны, Зотова Галина Николаевнаны, Корякина Екатерина Ивановнаны, СР культуратын туйгуннарын Коркина Акулина Николаевнаны, Солдатова Елизавета Константиновнаны, Тогуллахова Лидия Михайловнаны.
Бүгүн ахтан-санаан аһарабыт, хомойуох иһин билигин биһиги кэккэбитигэр суох бииргэ үлэлээбит табаарыспытын Попов Виктор Гаврильевиһы. Чуолаан кини салайыытынан Хара-Уулаах нэһилиэгэр Виктор Шамаев, Алексей Барабанскай мелодист быһыытынан тыыллан-хабыллан турбуттара. Кини ырыаларын күн бүгүн Николай Барабанскай, Иван Чиряев үрдүк сыанаттан дьоҥҥо бэлэхтииллэр.
– Культура эйгэтин биир туллубат тутааҕынан художественнай самодеятельность кыттыылаахтара буолаллар.
– Оннук. Улуус уонна республика таһымнаах араас күрэхтэр кыттыылаахтара, кыайыылаахтара Леонид Калимбет, Сергей Бурцев, Олег Риис, Михаил Фасулаки, нэһилиэктэртэн Ирина Николаевна Шумилова, Иван Кириллович Шумилов, Иосиф Николаевич Шумилов, Раиса Михайловна Никитина, Рабелла Семеновна Мухоплева (быыкаптар), Христина Николаевна Находкина, Елена Октябриновна Стручкова (бороҕоттор), Винокурова Рита Николаевна, Попова Маргарита Иннокентьевна, Николаева Мария Николаевна, Винокуров Андрей Семенович, Кандинский Григорий Алексеевич, Челбердирова Христина Николаевна (күһүүрдэр), Горохова Вера Николаевна, Стручкова Мария Дмитриевна, Боткинова Елизавета Гаврильевна, Иванов Иван Иванович (таймылыырдар), Хантакова Изабелла Алексеевна, Чиряев Василий Егорович, Яковлева Наталия Григорьевна, Горохов Прокопий Прокопьевич (хара-уулаахтар).
– Туяра Ивановна, Культура сылын туох-ханнык ситиһиилэрдээх көрүстүгүт?
– Культура үлэһиттэрин иннигэр саамай тутаах боппуруоһунан дьон сынньалаҥын сөптөөхтүк тэрийэн ыытыы буолар. Ону ситиһэргэ улууспутугар аҕыс культурнай-сырдатар киин үлэлиир: Тиксиитээҕи культурнай-спортивнай киин (сал. Василий Бурцев), «Айхал» этно-культурнай киин (сал. Татьяна Соросова), Күһүүрдээҕи «Чолбондор» этно-культурнай киин (сал. Сержуня Корякина), Сииктээххэ «Кэскил» этно-культурнай киин (сал. Анатолий Ачикасов), Быыкапка «Сардаҥа» этно-культурнай киин (сал. Татьяна Юртаева), Бороҕоннооҕу «Омолой» этно-культурнай киин (сал. Любовь Никитина), Хара-Уулаахха «Маранга» этно-культурнай киин (сал. Вероника Горохова), таймылыырга «Үҥкээбил» этно-культурнай киин (сал. Евдокия Саввинова). Дьэ, бу кииннэр нэһилиэктэрин дьонун культурнай уонна духуобунай сайдыыларын үрдэтэр сыаллаах үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
– Киһи духуобунас өттүнэн сайдыытыгар библиотекалар төһүү күүс буолаллара биллэр. Кинилэр үлэлэрин туһунан кэпсэтиэх.
– Аҕыс библиотека үлэлиир: улуус киинигэр икки, нэһилиэктэргэ алта филиал. 33 киһилээх коллективы опыттаах салайааччы Людмила Николаевна Максимова түмэр. Кинигэни доҕор оҥостубут хас биирдии ааҕааччы Коркина Акулина Николаевна, Филатова Евдокия Васильевна, Стручкова Вуталина Васильевна, Корякина Людмила Михайловна, Мухоплева Наталия Ивановна, Болтунова Матрена Гаврильевна ааттарын күндүтүк туталлар. Мин санаабар, библиотекарь диэн оҕо төрөөтүн кытта доҕоро, аргыһа уонна сүбэһитэ. Ол иһин кинилэр сырдыгы саҕар, үтүөнү түстүүр аналлаахтар. Кинилэр ол ытык иэстэрин өйдүүллэр, онон үлэлэрин киэҥник ыыталлар. Онтон биирэ – араас кулууптары үлэлэтэллэрэ буолар: «Ырыа буолбут хоһооннор», «Үтүө доруобуйа», «Алаһа дьиэ», «Арчы», «Сказки для детей». Маны сэргэ, биһиги библиотекардарбыт интэриэһинэй быыстапкалары, оҕо уонна улахан киһи билии-көрүү өттүнэн сайдарыгар тэрийэн ыыталлар. “Иэйии” ансаамбыллара 2008 сыллаахха тэриллибитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри айымньылаахтык үлэлиир. Бэлиэтээн этэр буоллахха, “иэйиилэр”биһиги мелодистарбыт Надежда Апросимова, Владимир Солдатов, Владимир Томскай, Петр Кыймин, Николай Шадрин ырыаларын үйэтитэр аналлаахтар. Түгэнинэн туһанан, сырдык-ыраас, иэйиилээх ырыалардаах дьоһун дьоммутун, ааптар мелодистарбытын Карл Барабанскай, Виктор Шамаев, Олег Иванов, Надежда Стручкова, Альбина Кыймина, Валерий Попов, Алексей Бурцев, Алексей Свинобоев, Алексей Барабанскай курдук үтүө доҕотторбутун ахтан-санаан ааһабыт.
Айылҕаттан талааннаах алыптаах тыллаах поэттарбытын уонна мелодистарбытын тустарынан биһиги киэн тутта кэпсиибит – Василий Иванович Бурцев, Федот Аммосов, Ирина Каратаева, Николай Корякин, Дора Ачикасова, Татьяна Филиппова, Евдокия Каженкина, Василий Винокуров, Андрей Винокуров. Кинилэргэ өссө даҕаны айар-тутар чыпчаалгыт үрдээтин диэн алҕыыбыт.
Эдэр мелодистарбытын Светлана Донскаяны, Иван Чиряевы, Лариса Стручкованы, Светлана Кыйминаны, Изабелла Санникованы умнар табыллыбат, кинилэртэн өссө да сырдык саҕахтары – саҥаттан саҥа ырыалары, хомоҕой хоһооннору күүтэбит.
– Биһиги биир дойдулаахтарбыт айар үлэлэрэ республикаҕа эрэ буолбакка, аан дойду таһымыгар биһирэнэр.
– СР үтүөлээх артыыската Екатерина Аркадьевна Саввинова-Саина, СР культуратын туйгуна, “Туймаада” государственнай ансаамбыл солиһа Баланов Эдуард Михайлович, СР культуратын туйгуна, П.А. Ойуунускай аатынан академическай театр артыыската Ильяна Семеновна Павлова. Бу ааттаах-суоллаах дьоммут Булуҥ сиригэр-уотугар төрөөн-үөскээн, кынат куурдунан киэҥ аартыгынан көтөн үөһэ тахсыбыттара барыбытын үөрдэр. Кинилэр олоххо уопуттара эдэрдэргэ холобур буолар. Тиксииттэн Мария Кузьмина, Наталия Гоголева, Туяра Матвеева, Чокуур Капитонов, Дьулустан Канин, Сииктээхтэн Анастасия Колодезникова, Быыкаптан Евдокия Сен-Дун-Шен, Найбаттан Владимир Никитин, Таймылыртан Евдокия Ачикасова, Намыыттан Вера Винокурова, Күһүүртэн Павел Корякин, Наталья Лебедева.
– Сорох ардыгар культура үлэһиттэрин ырыа-тойук аргыстаах, туох да түбүгэ-садьыга суох дьон курдук көрөбүт. Ити эрээри бу хас биирдии мичээр саҕар, дьоҥҥо дуоһуйууну бэлэхтиир дьоммут “сыана кэннинээҕи” түбүктэрин арыйан көрөр буоллахха – аата ахсаана биллибэт үлэ буоллаҕа.
– Саамай сөпкө бэлиэтээтиҥ, үгүс сыра, сөптөөх тэрээһин уонна дьон санаатын табыы буолар. Онон биһиги, культура үлэһиттэрэ, хас биирдии киһи сыанабылын ылынабыт, кинилэргэ сүбэ-ама буолалларыгар, көхтөөхтүк кытталларыгар махталбытын этиэ этибит.
– Бука, оҕону сиэр-майгы өттүгэр уһуйуу оскуола саастан ыытыллар буолуохтаах.
– Манна эмиэ үгүс үлэ барар. Оҕону иитиигэ икки анал оскуола үлэлиир. Үөрэнээччилэрин ситиһиилэрэ аҕыйаҕа суох. Ол курдук, Тиксиитээҕи оҕо искусствотын оскуолатыгар 165 оҕо дьарыктанар. Салайааччынан СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Л.А. Басай үлэлиир. Элбэх ситиһииттэн быйылгы дьыллааҕыны эрэ кэпсиир буоллахха, Анастасия Дубова академическай ырыа «Новые имена-2014» республикатааҕы күрэххэ үһүс миэстэ буолла, Елена Емельянова скрипкаҕа бастыҥнар ортолоругар киирдэ. Байназарова Маргарита Николаевна салайааччылаах үҥкүү коллективыгар «Бастыҥ коллектив» аат иҥэрилиннэ. Оҕо саастан кэрэ эйгэтин ытыктыы улааппыт оҕо улаатан да баран Киһилии киһи сиэрин сүтэрбэт. Ол иһин биһиги бу хайысханы өрө тутабыт.
Өссө биирдэ бука барыгытын Культура сыла саҕаламмытынан эҕэрдэлээн туран, биһиги ыытар тэрээһиннэрбитигэр кэлэн, хаһан баҕарар буоларын курдук, көхтөөхтүк кыттаргытыгар, бэйэҕит үөрүүгүтүн тэҥҥэ үллэстэргитигэр ыҥырабын.
Кэпсэттэ Полина Николаева,
культура управлениетын хаартыскалара туһанылыннылар