Дьоҥҥо сырдыгы саҕар санаалаах

Музей, библиотека, архыып үлэһиттэригэр олус ымсыырабын. Кинилэри историяны илдьэ сылдьар дьонунан ааҕабын. Чуолаан бу дьиэлэргэ түмүллэр олох... дьон олоҕо... нэһилиэк олоҕо... улуус олоҕо...

Кумааҕы, хаартыска, хартыына лииһэ, сирэйэ төһөнөн саһарар да күндү буолар дьылҕалаах. 10 сыл, 100 сыл, 1 үйэ – өлбөт тыыннаахтар. Суруллубут суоруллубат. Биһиги редакциябыт эмиэ архыыптаах. Манна араас суруйуулар, хаартыскалар, уруһуйдар түмүллэллэр. Дөрүн-дөрүн бу сыттыын күндү дьааһыгы арыйан, сааһылаан, хат ааҕар олус да күндү.

Бу сырыыга «Найба саһарҕата” диэн литературнай куруһуок кыттыы­лаахтарын икки ыйга биирдэ тахсар уус-уран сурунаалларын 1-кы №-рэ харахпар хатанна. 1970 сыллаахха олунньу ый 28 күнүгэр Найба бөһүөлэгэр Е.Е. Владимиров редактордаах, И.И. Гого­лев худуоһунньуктаах, Мотя Попова сэкирэтээрдээх илиинэн оҥоһуллубут сурунаал элбэҕи да кэпсиир.

Редакция Мотя Попованы, билигин Матрена Гаврильевна Болтунованы булан телефонунан кэпсэттибит.

– Оо, ол кэмтэн түөрт уонтан тахса сыл ааспыт эбит дии. Мин ол саҕана оскуолаҕа пионер баһаатайынан үлэлиирим. Дима Старостин бул­чут, Егор Егорович Владимиров соп­хуос рабочкомун председателэ, Ин­но­кентий Иванович Гоголев кулууп ди­ректора, Егор Петрович Васильев сэрии кыттыылааҕа, ГСМ тэрилтэ начальнига, Мария Колесова (Онищен­ко) нуучча тылын учуутала. Бу маннык састааптаах бастакы суру­наалы оҥорбуппут. Икки сыл олус та­һаарыылаахтык үлэлээбиппит. Миэхэ билигин 2,3 эрэ нүөмэрдэрэ бааллар. Ол аата бастакыта эһиэхэ тиийдэҕэ. Билигин да суруйабын. Леонид Попов хоһооннорун олус сөбүлээн ааҕабын. Библиотекардаабытым сүүрбэччэ сыл буолла. Партийнай үлэһит буоламмын, араас салайар үлэҕэ сылдьыбытым. Ити эрээри, айар киһи син биир бэйэтин эйгэтигэр төннөр эбит. Билигин кинигэ ортотугар олоробун, – диэн Матрена Гаврильевна кэпсээтэ. Кини билигин оҕолорун, сиэннэрин үөрүүлэринэн, си­тиһиилэринэн киэн тутта тапталлаах Найбатыгар убаастанар, ньир-бааччы олорор.

Бүгүн биһиги “Найба саһарҕата” сурунаалтан Егор Владимиров публис­тическай ыстатыйатын бэчээттиибит.

Биһиги Найбабыт

Үйэтин тухары халыҥ муус халҕаһанан дьигиһийэ ытылла турар уйаара-кэйээрэ биллибит хотугу байҕал – Лаптевтар муораларын үтэ анньан, кырасыабай кыыс өрүүлээх суһуоҕунуу субуруйан өтөн киирбит “Оҕолоох тумса” хайа илиҥ­ҥилии хотуттан аҥалыйар хаҕыс тыалы бүөлээн турар. Арҕаа өртүттэн өтүүктүү быһыылаах “Илиидэп” таас тумса ыга ылсан, хоннохторугар сы­һыаран, быттыктарыгар кистээн, харах уутунуу харыстаан сытыарар хомолорун киэҥ нэлэмэн таас биэриэгин кыйа кырачаан бөһүөлэк дьиэлэрэ кэчигирээн тураллар.

Дьэ ити, биһиги олорор бөһүөлэкпит – Найба. Картаҕа да көрдөххө, само­летунан да көттөххө, киин сиртэн тэ­йэн ырыы-ыраах ханна эрэ бүгэн сы­тар кырачаан дэриэбинэ, туундара киэҥ куйаарын быыһыгар иһийэн, ор­то дойду киэҥ нэлэмэн көхсүгэр си­мэлийэн, туоһахта буолан сытара ки­һи хараҕар быраҕыллар. Кырдьык да­ҕа­ны, хах-сааттаах хаҕыс тыаллаах, арымыыннаах алдьархай тыыннаах хоту байҕал түллэ түһээт түүрэ харбаан ылан киэҥ мэнэҕэй куолайыгар ыйыстыахха айылаах аҕылыы-мэҥилэстии сытарын көрдөхпүнэ, туох үлүгэрдээх күүһүгэр-уоҕугар эрэнэн бу орто дойдуттан мунан сытарга айылаах кырачаан бөһүөлэк баараҕай күүстээх байҕалы кытары эҥэрдэстэ, диэх курдук саныыгын.

Халлааҥҥа тиийэ барбаһан, устар көрдьүн былыттардыын киэҥ көрсөр, күрэс былдьаһар хайалардаах, хайыр тааһынан кырыымпа оонньоон кылыгы­рыы сүүрүгүрэр үрэхтэрдээх, эбээн кыы­һын кэрэ түөһүнүү кутанныы эппэйэр киэҥ нэлэмэн туундаралаах хоту дойдум, былыр былыргыттан быйылгыга диэри хорсун, хоодуот дьонноох буолан быстар-эстэр дьылҕаламмакка, өлөр-сүтэр төлкө­лөммөккө баараҕай байҕаллыын ыкса ыаллаһан, чугас доҕордоһон олордоҕо дии. Харах далайа кыайан уҥуордаабат алыылардаах, бардар бараммат уһун субуу хордоҕойдоох бу дойдуну уһаты туора сылдьан булт бултаан, таба иитэн сылайбат-элэйбэт сындааһыннаммыт, чэ­гиэн-чэбдик салгыны ыймахтаан киэҥ-холку санааламмыт, ыраас халлааны кытта ыксалаһан кыраҕы харахтаммыт, чуор кулгаахтаммыт, аламай күннүүн арыал­лаһан үтүө сүрэхтэммит, хоодуот санааламмыт хоту дойдум киһитэ – дьэ бу Найбаҕа олорор.

Бу бөһүөлэккэ олороллор үйэлэрин-саастарын тухары баай кыраай манньыа­тынан аатырбыт, күндү кыраай көлөтүнэн буолбут адаар муостаах табалары, тол­бон өҥнөөх тугуттары иитиинэн дьарык­танар аарыма кырдьаҕастар, хоһуун уолаттар, эрдэҕэс эмээхситтэр, эмньик дьахталлар. Манна олороллор: оноҕос сааны тутта оонньуохтарыттан, чахаан оҥорон дьарыктаныахтарыттан, орой мэник оҕо саастарыттан кылааннаах түү­лээҕи сонордоон, “сымнаҕас көмүһү” сырсан, чулуу булчут аатырбыт, киэҥник биллибит, үгүстүк сураҕырбыт эр бэттэрэ, эристиин үтүөлэрэ.

Эргэ үйэҕэ анаммыт, былыргы үйэҕэ быстарга дьылҕаламмыт эбээн омук, үс бүк батталы көхсүнэн сүгэн этирик түөстэммит, иҥиир тараһаламмыт саха­ны кытары сарын-санныларыттан ыл­сан, илии-илиилэриттэн сиэттиһэн Вла­димир Ильич Ленин өлбөт-сүп­пэт идеятынан, марксизм үөрэҕинэн байытыллыбыт мо­дуҥ күүс­тээх, улуу өйдөөх нуучча норуотунуун доҕордоһон, батталтан бос­холонон, ата­ҕастабылтан арахсан, дьоллоох олоҕу туругурдустулар, көҥүл олоҕу тутустулар. Өрөбөлүүссүйэ өрө­­гөй­дүү­­рүн туһугар, өлөр-тиллэр охсуһуу­­га өргөс-кылаан тутуһан баайда­ры бахтатыспыт, бы­лаа­һы бөҕөргө­түспүт Болтунов Алек­сей Алексеевич, Попов Терентий Семе­нович, Никитин Арьян Яковлевич, Дани­лов Иннокентий Петрович, Колесов Игнатий Афанасьевич уонна да атын хоһуун дьону иитэлээн таһаарбыт үтүө үгэһинэн киэҥ туттар Найба бөһүөлэгэ.

Киэҥ сир киэргэлэ, үтүө сир үгэһэ, ыччаттары үүннэриинэн, кырдьаҕастар ааттарын үрдүктүк тутуунан аатырар эбээт, бу дойдуга! Күн сирин кэхтибэт кэскилэ көлүөнэнэн, хоту сир төннүбэт төлкөтө ыччатынан. Ааспыт аҕыйах сыллар, устубут умнуллубат дьыллар үгүс ыччаты үүннэрдилэр, кэрэ кэскили туттардылар! Биһиги ортобутугар баал­лар эбээт, кыра саастарыттан эрчиллэн үлэ үөһүгэр иитиллэн олохторун үгүс өртүн колхоз бөҕөргүүрүн туһугар, сов­хоз туругурарын иннигэр анаабыт дьоҕурдаах салайааччылар, биллиилээх механизатордар, дьоһун специалистар, үрдүк үөрэхтээх учууталлар, культура фронун үлэһиттэрэ, дьулуурдаах уопсас­ты­банньыктар.

“Ылдьыыс уотунан” сандаарыйан, ти­һи­ликтээх тракторынан тигинээн, көтөр аалынан ньириллээн күнүн-түүнүн үүнэр-сайдар – Найба. Кырдьык даҕаны, көҥүл олох күөнүгэр бигэтэн; уйгу олох быйаҥар уһаарыллан үөрэх сырдыгар таласпыт, үгүс дьонноох, киэҥник су­ра­ҕырбыт салалталаах, уонунан ааҕыллар бастыҥ бостууктардаах, чулуу булчуттардаах эбээт, Найба бөһүөлэгэ! Онон даҕаны, уонунан тыһыынча табаны иитиэхтээн, туундара кылааннаах түү­лээҕин сонордоон баай-талын олохпут дэлэйдэ, дохуоппут үрдээтэ!

Кыталык үҥкүүтүн түһэрбит

Киэҥ алыы кирбиитин сиһигэр

Сиэркилэ өҥүнэн килбэйбит

Муорабыт хомотун биэрэгэр.

Саҥалыы бөһүөлэк тутуллан

Саргылаах олоҕо түстэннэ,

Сайдыылаах үлэһит дьонунан

Сахабыт сиригэр билиннэ.

Туундара бараммат быйаҥын

Бастыҥ дьон илиигэ ыллылар

Хоту сир кистэлэҥ кэрэтин

Бар дьоҥҥо төлкөлүү ууннулар.

Сайаҕас Найбабыт ыччата

Өбүгэҥ үгэһин киэн туттан

Кэскиллээх олоҕу тутуһан

Кинилиин инники дьулуһуй!

Салгыы Дима Старостин туһунан суруллубуту уонна кини биир хоһоонун бэчээттиибит. Хомойуох иһин, били­гин Дмитрий Старостин биһиги орто­бутугар суох.

Ханнык эдэр киһи хоһоон суруйарга холоммотоҕой? Сырдык ыраас тапта­лын санаа баҕата оҥостубатаҕай? Ди­ма Старостин – эдэр киһи, кини суру­йарга саҥа холонон эрэр. Эдэр саас күдээпчилэммит дохсун иэйиитин ли­ри­ческай хоһооннорго түмэр. Эдэр ки­һи төгүрүктүүр олоҕу ыраас, сырдык хараҕынан көрөр. Кини олоххо кэрэни, нарыны көрдүүр. Ону санаа ырата оҥос­тор. Ол иһин кини хоһоонноро, тыллара-өстөрө нарыннар. Аахпыт киһи кутун-сүрүн ортотунан киирэр, истиҥ иэйии­лээхтэр.

               Суолга

Кылбаҕаркаан табалар

Кынтайаахтыы сиэлэллэр,

Кырса маҥан буураттар

Кылбайахтыы тэбэллэр.

Хоту дойду чысхаана

Ынырыктык иһиирэр

Күүстээх тымныы дьыбарга

Тэбиэһирэ күүлэйдиир.

Ыга тоҥон, кырыа буолан

Иһэбин мин дьиэбэр.

Кэннибиттэн ыга ылан

Хатан дьыбар сырсыһар.

Бастыҥ таба ньуоҕуһут

Эбэн биэрэр сиэлиитин,

Үрдүк систэн таҥнары

Ыппыт охтуу сурулуур.

Бастыҥ таба ньуоҕуһут

Биллэ дьиэтэ чугаһын,

Ыраах сындал айантан

Сынньанарын үөрүүтүн.

                                  Тохсунньу 19 к. 1970 с.

Итиэннэ Мотя Попова-Матрена Гав­рильевна Болтуноваҕа анаммыт сирэйи хайдах баарынан бэчээттиибит.

Оскуоланы бүтэрии – эмиэ да дохсун үөрүү, эмиэ да курас санаа! Үөрэҕин, олох киэҥ аартыгар үктэнэргиттэн, дойду, дьон-норуот туһугар айымньылаах үлэнэн кыттаргыттан. Хомойоҕун, үгүс сыл бииргэ оонньоон-көрүлээн улаап­пыт, биир кыһалҕаҕа иитиллэн истиҥник санаспыт доҕотторгуттан арахсаргыттан! Оо, оҕо саас уонна оскуола!

Таптал. Эмньик сүрэхтээх эдэр киһи­ни бу тыл хайдахтаах курдук күүскэ долгутарый?! Сокуоннай сааһын сиппит уолаттар уонна кыргыттар ТАПТАЛ диэн тугун, хайдаҕын таайа сатаан, истиҥ уонна килбик иэйиилэрин ки­миэхэҕэ да биллэрбэккэ хоһоон тылы­гар холбуурга, лирика күүһүгэр итэ­ҕэйэрэ үгүс буолааччы. Биллиилээх суруйааччылар, аатырбыт поэттар “Тап­тал туһунан” эгэлгэ айымньыны, ырыаны-хоһоону суруйаллар. Оттон таптал диэн тугун билэ илик эдэр киһи... кини тапталы уустаан-ураннаан өйүгэр оҥоро сатыыр. “Биир эмэ киһини көрсө түһэн билсии – ол, таптал” – дииллэр сорохтор. Оттон атыттар “Итинник көрсө түһээт доҕордоһуу дьиҥ­нээх таптал буолбатах, ааһар былыт албы­на, көтөр былыт көрдьүнэ” диэн сылык­тыыллар. Үгүстэр: “Тапталы тулуур­даахтык көрдөөтөххүнэ, эр санаалаахтык күүттэххинэ эрэ, дьиҥнээх истиҥ тап­талы булуоҥ. Дьиҥнээх таптал бу – хорсун быһыы” диэн сүбэлииллэр.

 Быраһаай, оскуолатааҕы кэм

Олох суола угуйар

Барыбытын биир сыалга,

Үлэ күүһэр тус-туспа

Талааммытын холбуурга.

Оскуолабыт кэрэ кэмин

Атаардыбыт биһи бииргэ,

Доҕордоһуу уоттаах кыымын

Сүрэхпитигэр иҥэрэн.

Түүнүн түһээн эйигинниин

Истиҥник кэпсэтэрим,

Ардыгар утары көрсөн

Килбигийэ мичээрдиириҥ!

Тоҕо олус килбиктик

Тэйэ, туоруу хаамсабыт,

Илиибиттэн сиэттиһэн

Сэргэстэһэ испэппит.

Оҕо саас кэрэ кэмэ

Ааста дии биллибэккэ,

Хайдах эрэ түүлгэ түһээн

Олорбут курдук санатан.

Иннибитигэр сүдү дьол

Тосхойорун билэрбит,

Ол иһин сүрэхпитигэр

Умнуллубат төлөн кыыспыт.

                                    Олунньу 23 к. 1970 с.

Салгыы Мария Константиновна Коле­сова (Онищенко) хоһоонун киллэрэбит.

Кини идэтинэн үрдүк үөрэхтээх учуу­тал. Языковед. Үгүс түбүктээх, сы­лаалаах үлэтин кэнниттэн сынньалаҥ кэ­мигэр хоһоон суруйарын сөбүлүүр. Кини хоһооннорун хабар темата киэҥ, үгүс өрүттээх. Сырдык ыраас ньыманан ыһыахтанар лирическай хоһооннору, кутурҕан хомолтото, сэрии содулуттан хараастыы, абарыы-сатарыы ыар кү­һэр тыллара солбуйаллар. Мария Кон­стантиновна хоһоонноругар киһи-аймах кэрэ кэскилгэ тардыһыыта, эйэ темата элбэх.

 Өлбүттэр кэриэстэригэр

Ынырыгыан, ааҕан баран

Мир олордум, санньыйан

Хааннаах фашист дьайыытыттан

Олус күүскэ абаран:

Түөрт уон үс сыллаахха

“Хатынь” село дьонноро

Сүүс биэс уон түөрт киһи

Өлбүттэр уокка умайан.

Барыларын умаппыттар

Сири кытта сир гынан.

Онтон ыла сүүрбэ сэттэ сыл

Им-дьим устан ааста.

Аны күлбэттэр, кыргыттар

Ол селоҕа киэһэ аайы,

Гармонь аны ыллаабат

Онно калитка ааныгар.

Онтон арай биир киһи

Суос-соҕотох дьиктитик оппут,

Кини уот кутаа ортотуттан

Хайдах эрэ гынан куоппут.

Ынырыгыан! Ким да суох манна

Олох долгуннуу устубат,

Үлэ күүрээнэ суох манна

Арай чуумпу-уу чуумпу...

Оппут аҕа манна кэлэн

Өр тохтоон чуумпуну иһиллиир,

Арай санаатыгар оҕото

Тыыннаах эбит – “Аҕаа” диир.

Оччоҕо чорбос гынан иһиллиир

Тула чуумпу иһийэр,

Дьон өлбүт миэстэтигэр

Кэрэ сибэкки киэргэйэр.

Ити кинилиин тыыннаахтар

Кэриэстииллэр бу сири

Буулдьаттан, уот кутааттан

Муҥнанан өлбүттэри.

Бэлэмнээтэ Полина НИКОЛАЕВА