Үлэ отчуоттанна... үлэ ыытыллар
Сылын аайы буоларын курдук, СР Президенин уонна Правительствотын сыллааҕы үлэтин отчуоттуур бөлөх биһиги улууспутугар кулун тутар 10 күнүттэн үлэлиир. Бөлөх бастакы күн Тиксии уонна Тиксии-3 олохтоохторун кытта көрсүстэ. Манна сэрэйиллибитин курдук, быйыл ититэр ситимҥэ улахан саахалы көрсүбүт Тиксии-3 олохтоохторо актыыбынай кыттыыны ыллылар. Ол курдук, культурнай-спортивнай киин кинозалыгар лыык курдук киһи муһунна. Отчуоту бөлөх салайааччыта, правительство председателин солбуйааччы П.А. Маринычев оҥордо. Кини сүрүн ыытыллыбыт мероприятиеларга тохтоон ааста. Манна быыбар үрдүк таһымҥа барбыта, оҕо идейнай хамсааһынын сайыннарыы, общественнай хонтуруол, аҕыйах ахсааннаах норуоттар сайдыыларыгар ылыллыбыт Концепция тула этилиннэ.
Бары билэрбит курдук, билигин нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар үгүс болҕомто ууруллар. Салалта өттүттэн дьоҕус бизнеһи сайыннарыыга былааннаах тэрээһин барар. Бу хайысха чэрчитинэн, 2013 сылга Булуҥ улууһугар алта предпринимательгэ 2,5 мөл. солк. суумалаах субсидия оҥоһуллубут. Манна парикмахерскай, туризм, мас тыырыытын, таҥнар таҥаһы тигии курдук үлэлэр киирбиттэр. Онтон Анал Тыа сирин сылыгар сүөһү-таба ахсаана эбиллибэтэр даҕаны, син төрүт дьарыгы тутан олоробут. Бу маны тирэх оҥостон, Арктика сылыгар өссө кимиилээхтик үлэлиирбит ирдэнэр. Павел Маринычев муора суолун пуордун сайыннарыыга, арктикатааҕы туризмы тэрийиигэ, объектары тутууга, дьоҕус бизнеһы олохтуурга, саҥа хочуолунайы, водозабор тутуутун ситэрэргэ, саҥа дизельнэй уот станциятын тутуу курдук дьон олоҕор чахчы тыын суолталаах боппуруостарга олохтоох салайыныы күүстээх үлэни ыытыахтааҕын эттэ.
Ордук хоту дойдуга оттук мас тиийбэтэ барыбыт кыһалҕабыт буоларын дьон этиммитэ ыраатта. Сэбиэскэй былаас саҕана курдук сүүһүнэн туонна оттук мас аны уу суолунан тиэллэн кэлбэт. Дьон ыраах муора, өрүс кытылларынан муус, хаар анныттан оттуктарын булуналлар.Онтон тыа сиригэр кыаммат араҥа: кырдьаҕастар, инбэлииттэр, аҥардас ийэлэр элбэхтэр. Онон Булуҥ улууһун үрдүнэн нэһилиэктэргэ 61 олорор дьиэ кииннэммит ититэр ситимҥэ холбоноро былааннанар. Павел Маринычев бу дьаһал салгыы ыытыллыахтааҕын иһитиннэрдэ. Дьиэ кэргэн сылаас дьиэҕэ олорор усулуобуйатын тэрийдэххэ, нус-хас олохтонон, оҕо-уруу тэнитэрэ биллэр буоллаҕа. Ыал дьон маннык тэриниитин салалта өттүттэн биһириир тэрээһиннэр элбэхтэр. Онтон биирэ – “Семья” диэн ийэ хапытаала буолар. Быйылгы дьылга маннык сертификат биһиги улууспутугар 14 ийэҕэ бэриллибит. Онтон сэттэтэ олорор усулуобуйаны тупсарыыга уонна техника атыылаһыытыгар туттубуттар. Бу эмиэ биллэн турар, дьиэ кэргэҥҥэ улахан өйөбүл. Манна өссө биири бэлиэтиир тоҕоостоох, ол курдук, “Мин Сахам сирэ 21 үйэҕэ” диэн хамсааһын программа чэрчитинэн көрүллэр үп 30%-на эдэр специалистар дьиэ туттууларыгар ананар. Онон Павел Маринычев “Бу программаҕа киирсиэххитин наада, онон муниципальнай тэрээһиннэр сөптөөх дьаһаллары ыларгытыгар” диэн баһылыктарга туруорбут соруга, биһиги улууспутугар эдэрдэр олохсуйалларыгар тирэх буолуо этэ.
Арыгылааһыны утары бэрт элбэх үлэ ыытыллар. Бу кыра ахсааннаах норуоттар ис туруктарыгар, уйулҕаларыгар, өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт аһыы утах утары хас биирдиибит охсуһар. Охсуһуохтаах да буоллахпыт. Правительство отчуотугар “Итирик туруктаах сылдьан буруйу оҥорууга Саха Республиката 3 миэстэҕэ сылдьар” диэн этии барыбытын дьиксиннэрдэ. Маннык ыарахан дьай биһиги олохпутун бэйэтин бас билиитигэр ытарчалыы ыллаҕына, онтон тахсар өрөһүлтэни көрдүүргэ сүүһүнэн сыллар наадалара өйдөнөр. Улуу бөлүһүөктэрбит “Атыйахтаах уулуу аймыаҕа, сэрэниҥ, сэрбэниҥ, ити аска эрэ чугаһаамаҥ” диэбит этиилэрэ үйэлэри уҥуордаан, билигин да саамай тутаах боппуруоһунан буолара харааһыннарар. “Хайдах быыһанабыт? Хайдах буолабыт?” диэн ыйытыктар эппиэттэрин булар кэм кэллэ. Өй-санаа өттүнэн ыраастаныахха, аттыбытыгар баар дьоннорго көмө-тирэх буолуохха, “киһи үлэнэн тыыннаах” диэн мындыр этиини өрө тутуохха.
Бу үлэ барыта биһиги улууспутугар ситэриилээх былааһынан, муниципалитеттарынан былааннанан ыытыллар, ыытыллыахтаах. Ити эрээри, чуолаан биһиги улууспутугар хас биирдии киһи олорор олоҕо көмүскэллээх буоларыгар туох баар өйдөрүн-санааларын, билиилэрин-көрүүлэрин, сатабылларын, опыттарын ууран туран үлэлииргэ андаҕар эппит дьоммут дьаһалларыгар итэҕэлбит сүтэн эрэрин бу ааспыт оҕо өлүүлээх иэдээн көрдөрөр. Бу кыһалҕалаах кэммитигэр правительство бөлөҕө аттыбытыгар баар буолан, көмүскэллээх курдук сананан, дьон олохтоох былааска итэҕэлин, эрэлин сүтэрэр кыһалҕаҕа киирбитин аһаҕастык этиннэ. Дьон айманна, айманныбыт... киһи тылынан кыайан эппэт иэдээнэ буолла. Ити эрээри билигин бары сомоҕолоһон, күүстээх санааланан тэринэрбит наада – барыбыт дьылҕабыт туһугар. Балаһыанньаны үрдүкү былаас илэ хараҕынан көрдө-иһиттэ.
Дьон туруорсуута боротокуолланар
Үөһэ этэн аһарбытым курдук, ититэр ситимнэригэр саахал тахсан эрэйдэммит Тиксии-3 олохтоохторун ыйытыктарыттан ураты, атын туруорсуулар эмиэ бааллар.
Ол курдук, аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ үлэнэн хааччыллыыларын туһунан ыйытык болҕомтоҕо ылылынна. Манна “Алмазы Анабара” курдук улахан тэрилтэлэр эдэр ыччаты үлэһит идэлэргэ үөрэтэн, бэлэмнээн, салгыы үлэ булуналларыгар усулуобуйа тэрийэллэрэ бэлиэтэннэ. Ил Түмэн депутата Е.Х. Голомарева “компенсационнай төлөбүрдэр” тустарынан кэпсээтэ. Урут да, билигин Арктика сылынан биллэриллибитинэн да, араас нуорма-быраап докумуоннара оҥоһуллаллар, сокуоннар ылыллар. Бу барыта тирэх буолара биллэр.
Билигин хамнас үксүбүтүгэр анал карточкаҕа түһэриллэр буолла. Тиксиигэ “Сбербанк” ААУо банкомата, быраабылаҕа олоҕуран, биир эрэ. Бу биллэн турар, харгыстары үөскэтэр. Онон эбии банкомат туруоруутун боппуруоһа протоколга киллэрилиннэ.
Тиксии бөһүөлэгэр саҥа поликлиника тутуутун ыйытыгар, доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччыта Олег Припузов 2017 сылга диэри анал ылыныллыбыт программаҕа бу боппуруос киллэриллибэтэҕин эттэ.
Тиксии научнай киин буолуохтааҕа кини ыраас салгынын кытта сибээстээҕин билэбит. Отчуоту туруорааччы итини эмиэ бэлиэтээн эттэ: “Өссө маннык ыраас салгыннаах биир сир баар, ити Амазонка дельтата. Бу сирдэр үөрэтиллэллэр. Онон хайаан да үбүлээһини көрүөхтээхпит”. Наука эйгэтин таарыйбычча, Уус-Ленатааҕы заповедник салайааччыта А.Ю. Гуков үлэтиттэн ууратыллыбытын олохтоохтор сөбө суоҕунан ааҕалларын биллэрдилэр.
Айылҕа харыстабылын инспекциятын улуустааҕы начальнига И.И. Стручков биһиги харыстыыр территориябыт киэҥинэн, эбии специалист уонна техника көрөллөрүгэр правительствоҕа этии оҥордо.
З.И. Баланова саҥа хочуолунай тутуутугар үлэлээбит дьоҥҥо тоҕо баччааҥҥа диэри хамнастара төлөнө илигин ыйытта. Бу үлэ хаамыытыгар күрүчүөктээх соҕус дьаһаллаах боппуруоска эппиэт суһаллык бэриллэригэр Павел Маринычев олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бэрэстэбиитэлигэр туһаайда.
Сылын аайы бородуукта сыаната үрдүгэ боппуруос быһыытынан киирэр. Манна ырыынак усулуобуйата биир бастакы тулхадыйбат быһаарыы буоларын өйдүөххэ наада, ол оннугар “Якутопторг” тэрилтэ маҕаһыыннарыгар бородууктаны аҕалыы ахсаанын элбэтэр быһаарылынна.
Улуус нэһилиэктэригэр олохтоохторго утары харчытыгар техника уматыгын атыылыыр ГСМ пууннарын тутуу боппуруоһа турар эбит буоллаҕына, Тиксиигэ былырыын, быйыл урукку курдук “Туймаада-нефть” тэрилтэ дизтопливо аҕалбатаҕынан, федеральнай структуралар үлэлэригэр хаарчахтааһыны көрсүбүттэрин эттилэр. Маны Павел Маринычев 2014 сыл навигациятыгар олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыба унитарнай тэрилтэ нөҥүө быһаарыахпыт диэтэ.
Түмүккэ, Тиксии-3 олохтоохторун туруорсуутунан, анал хамыыһыйа тэриллэн саахалы чөлүгэр түһэрии кэннэ өссө туох-ханнык кыайтарбакка хаалбытын бэрэбиэркэлииллэр. Онтон мин биири бэлиэтиэхпин баҕарабын, ол курдук, Павел Маринычев Тиксии уонна Тиксии-3 икки наһилиэнньэлээх пууннары салгыы хайдах сайыннарарга диэн анал үөрэтии, экономическай суоттааһын барарын иһитиннэрдэ уонна “Республикаттан үбүлээһин салгыы көрүллүө” – диэн эбэн эттэ.
Бэлиэтээн этэр буоллахха, бөлөххө президент наукаҕа сүбэһитэ Т.О. Едисеева, Ил Тумэн депутата Е.Х. Голомарева уонна Үөрэх миниистирэ С.С. Татаринова бааллар.
Полина НИКОЛАЕВА
Галина МОЗОЛЕВСКАЯ
хаартыскаҕа түһэриитэ