«Арктикаҕа улахан болҕомто ууруллар»
Бу туһунан Дьокуускайга хотугу уонна арктика улуустар хаһыаттарын редактордарын кытта министиэристибэлэр салайааччылара көрсүһүүлэригэр этилиннэ. Ол курдук, муус устар 8 күнүгэр Бэчээт дьиэтин пресс-киинигэр олохтоох хотугу норуоттар кыһалҕаларын уонна туруорсууларын тула кэпсэтиигэ үлэ уонна социальнай көмүскэл миниистирэ Н.Н. Дегтярёв, ОДьКХ миниистирин бастакы солбуйааччыта А.Б. Винокурова, тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы И.П. Павлов, норуоттар дьыалаларыгар Департамент салайааччыта А.Е. Сергучев, республика кылаабынай терапева Е.С. Прокопьев, үөрэх министиэристибэтиттэн уопсай үөрэхтээһин отделын салайааччыта Н.В. Ситникова, фармация уонна медицинскэй техника Управлениетын салайааччытын солбуйааччы А.Н. Иванова уонна да атыттар кыттыыны ыллылар. Атах тэпсэн олорон кэпсэтиини Бэчээт уонна телерадиобиэрии департаменын салайааччыта Ф.П. Пестряков салайан ыытта. Онно этиллибит сүрүн хайысхалары бүгүн эһиги ааҕыыгытыгар тириэрдэбин.
Государство өйөбүлүгэр
тирэҕирэн
Хоту дойду диэн буолла да, хараххар таба көстөн кэлэр. Ити түн былыргыттан аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэс гынан илдьэ кэлбит дьарыктарын кытта сибээстээх. Айылҕа маанылаах оҕото – таба барахсан – үйэлэри уҥуордаан, эбээн, эбэҥки аһыыр аһа, таҥҥар таҥаһа, көлүнэр көлөтө буолан кэллэҕэ. Дэлэҕэ даҕаны «Таба баар – эбэҥки баар» диэн өс номоҕо баччааҥҥа диэри бэйэтин көдьүүһүн сүтэрбэккэ кэлиэ дуо?! Ити эрээри, били сэбиэскэй кэмҥэ силигилээн олорбут, 30-чалыы тыһыынча ахсааннаах табалаах ыстаадалар эстэн, билигин биһиги туундарабыт киэҥ нэлэминэн баара-суоҕа 11000 төбө туорахтана көтөр. Кистэл буолбатах, таба ахсаана аҕыйыыр. Онон манна государство өттүттэн өйөбүл хайаан да баар буолуохтааҕын олохпут ирдиир курдук балаһыанньаҕа киирдибит. Миниистир солбуйааччыта Иван Павлов иһитиннэрбитинэн, быйылгы сылга республика үрдүнэн 400 мөл.солк. тахса суумалаах көмө оҥоһуллар. Ол курдук, хас биирдии табаһыкка тус көмө харчы (субсидия) ананар.
Маны сэргэ, хараалы ыытааһыҥҥа, табаны бөрөттөн харыстыырга үлэ барарыгар сөптөөх суума тыырыллар. Болҕомтону төрүүр табаны элбэтиигэ ууруллар. Кэтээн, чинчийэн көрүү түмүгэр быһаарыллыбытынан, ыстаада табатын ахсааныттан 65% тугуттаныахтаахтар ахсааннарыгар киириэхтээх, ити эрээри күн бүгүҥҥү туругунан, ити көрдөрүү 47%-на эрэ тэҥ. Итини таһынан, көс общиналарга күнтэн энергия ылар батареяларга сакааска сайаапкалары киллэрэллэригэр этиллибит. Социальнай өттүнэн көмүскэллэригэр анаан – табаһыт 15 сыл ыстаадаҕа үлэлээбит буоллаҕына пенсияҕа тахсар. Бу пенсияларыгар үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтинэн икки тыһыынчаттан ордук харчы эбии көрүллэр.
Мантан көрдөххө, тус салаа миэстэтигэр сайдарыгар тирэх, олук ыларга өйөбүл баар курдук. Билигин таба иитиитин хаһаайыстыбата муниципалитеттарга, ол эбэтэр улуустарга бэриллэн турар. Онон государство ыытар политикатыгар сөп түбэһиннэрэн, улуус дьаһалтата бэйэтин программатын ылынан, МУТ-тар салалталара эбии дохуоту киллэринэр механизмнары көрдөөн, үлэни ыытыахтаахтар. Оччотугар табаһыт эбии дохуот аахсарыгар, айылҕатынан ылынар үлэтигэр интэриэс үөскүүрэ саарбаҕа суох. Манна холобурдаан эттэххэ, Уус-Дьааны улууһун дьаһалтата таба иитиитин сайыннарыыга диэн бюджетыгар анаан 40 мөл.солк, Муома 5 мөл.солк курдук суумалары аныыллар. Биһиги улууспутугар таба иитиитин сайыннарыыга анал программа ылыллан ааспыт сылга 3 мөл суума көрүллүбүт буоллаҕына бу сылга эмиэ оччо суума. Программа 2017 сылга дылы ылылыллан турар.
Онон көлүөнэ көлүөнэни солбуйсан илдьэ кэлбит тус дьарыкпытын сөргүтүүгэ олохтоох дьаһалталар кимиилээх үлэлэрин эрэнэ күүтэбит. Баһылык улууһун хас биирдии киһитин олоҕун уйгута чэчирииригэр усулуобуйа тэрийэр эбээһинэстээҕин умнуо суохтаах.
Кииннэммит хочуолунайдарга
холбонуохтара
ОДьКХ миниистирин бастакы солбуйааччыта Антонина Винокурова иһитиннэрбитинэн, быйыл былаан быһыытынан ото-маһа суох Арктика улуустарыгар дьиэлэри кииннэммит хочуолунайга холбуур үлэ күүскэ ыытыллыаҕа. Бу боппуруоһу быһаарыы улуус дьаһалталарын кытта ыытыллар, сөбүлэһиллэр. Ханна хас дьиэ холбоноро бигэргэммит. Бастакы усулуобуйатынан манна киирсэллэр нэһилиэнньэ кыаммат араҥата уонна дьиэ хайаан да приватизациялаах, ол эбэтэр дьиэлээх хаһаайын бас билиитигэр бэриллибит буолуохтаах. Кинилэргэ анаан субсидия көрүллүбүт.
Мин «Арктика» артыал олохтоохторо «Биһигини хаһан киин хочуолунайга холбууллар?» диэн сылын аайы туруорсар ыйытыктарын тустаах салайааччыттан ыйыталастым, онуоха Антонина Борисовна «Быыкапка бу сылга 23 дьиэ холбонуохтаах. Биһиэхэ дьиэтин ахсаана эрэ ыйыллар, онон улуус дьаһалтатыттан ыйыталаһыҥ» диэтэ.
Быйыл лизинг хайысхатынан 116 техническэй үлэни толорор анал массыыналар ылыллан, улуустарынан тарҕаныахтаахтар. Сыһыары тутан эттэххэ, билигин капитальнай өрөмүөнү ыытыы саҥа систиэмэтэ оҥоһуллар.
Билигин ханна баҕарар «энергоэффективность» диэн дириҥ суолталаах, олоххо оруоллаах тылы туттан үлэ ыытабыт. Бу чэрчитинэн, анал хочуоллары туруоруу үлэтэ саҕаланна. Хочуол туһунан кылгастык кэпсиир буоллахха – биир дьиэҕэ биир холбонор, термоска майгынныыр, ол аата итиитин ханна да таһаарбакка тута батареяларга эрэ ыытар. Маһы толору хаалаан баран, дьиэ оһоҕун курдук аллараттан үөһэ уһаардан таһаарбакка, чүмэчи курдук үөһэттэн аллара аа-дьуо сыыгынаан умайан итиини биэрэрэ ситиһиллэр. Маһа күҥҥэ биирдэ хааланар, итиитин оннук күнү быһа тутан турар кыахтаах.
Манна эмиэ олохтоох дьаһалталар былааннаах, кииннэммит үлэни ыытан, сайаапкалары хомуйан, дьон маннык оһоҕунан хааччыллалларыгар кыаҕы үөскэтиэх этилэр. Бу буолуо этэ дьон туһугар үлэни ыытыы диэн – бары бэркэ эппитинэн-хааммытынан билэбит тымныы дьиэҕэ олорууттан куһаҕан диэн суоҕун.
Оҕо эбии аһылыга
«Биллэн турар, оҕо күн сирин көрдө да, саатар биир сааһыгар диэри ийэ үүтүнэн аһыахтаах» -- диэн анал үөрэхтээх, элбэҕи чинчийбит, кэтээн көрбүт дьон этэллэр. Маннык оҕо өй-санаа, эт-хаан өттүнэн доруобай киһи буола улаатар. Ол иһин государство биир өйүүр салаатынан буолан, араас хайысханан өрө тутуллар. Олортон биир хайысха – оҕо икки сааһыгар диэри босхо эбии аһылыгынан хааччыйыы буолар. Бу эмиэ олохтоохторго мөккүөрдээх, өйдөнүллүбэт соҕус ыйытык буоларын хаһыат «Горячий телефон» рубрикатыттан билэбит. Эппиэти республика кылаабынай терапева Егор Прокопьев маннык быһаарда:
– Оҕоҕо бэриллэр аһылык – эбии аһылык дэнэр. 2014 сылтан саҕалаан оҕо ийэтин үүтүгэр эбии ылыахтаах наадалаах микро-элеменнэрин ааҕан-суоттаан, оҕо төрүөҕүттэн алта ыйыгар диэри ыйга 3 баанка үүтү, алта ыйыттан биир сааһыгар диэри ол үүтүгэр эбии пюре, онтон биириттэн иккитигэр диэри ити наборга өссө эбии хааһылар бэриллэллэрэ докумуонунан бигэргэммитэ. Билигин хас биирдии оҕо итинэн миэстэтигэр туһанар, туһаныахтаах.
Молодые специалисты в улусах
Неоднократно в адрес редакции поступают телефонные звонки по поводу безработицы среди молодежи, зачастую даже с образованием молодые люди не могут найти подходящую работу. Некоторых волнует также вопрос о том, что если молодой человек, получив соответствующее образование, изъявит желание поехать работать в свой родной улус, то сможет ли он пользоваться всеми льготами, не откажут ли ему в некоторых, ссылаясь на то, что он «местный»?
С таким вопросом я обратилась в Министерство образования, к руководителю отдела общего образования Министерства образования РС (Я) Наталье Ситниковой:
– Такого сейчас нет. Любой молодой специалист имеет полное право заключить договор и работать по желанию где угодно и ему предусматриваются все льготы и соответствующие выплаты. На 2014-2015 учебный год по данным муниципального органа управления образования в Булунском улусе открыта 21 вакансия. В настоящее время заключены 12 предварительных договоров на трудоустройство. В соответствии с полномочиями Управления образования Булунского улуса руководители образовательных учреждений обязаны закрыть вакансии, подготовить образовательную организацию к новому учебному году.
Министерством образования республики молодым специалистам, прибывшим на работу в образовательные учреждения по договору, производятся выплаты проездных расходов и провоз багажа до места назначения, единовременное пособие в размере одномесячного должностного оклада при подтверждении явки молодого специалиста на работу. Выплаты ежегодно получают выпускники, трудоустроенные учителями во всех улусах (районах), а также выпускники, трудоустроенные педагогическими работниками в дошкольных образовательных учреждениях, учреждениях дополнительного образования детей. На эти цели ежегодно в государственном бюджете предусматриваются более 5 млн.руб. Реализуется льготное ипотечное кредитование молодых учителей. В Булунском улусе в 2013 году выделено 1 млн 507 тыс.руб. В прошлом году два учителя Таймылырской школы воспользовались государственной поддержкой, приобрели квартиры. Неиспользованные средства в размере 415667 рублей возвращены в бюджет. В 2014 году предусмотрено 1 млн 127 тыс.руб. В рамках подпрограммы «Обеспечение жильём педагогических работников сельских школ арктических и северных улусов» с 2006 года в Булунский район направлены 15 учителей, в том числе 7 учителей математики, 3 учителя биологии, химии, 2 учителя английского языка, по 1 учителю истории и физики. За последние 3 года шестеро учителей-участников подпрограммы получили социальные выплаты.
Полина НИКОЛАЕВА,
г. Якутск