Алампа «Айаннаан сылдьыбыт бэлиэм» уочарката суруллубута 90 сылыгар
Мин төрөөбүт дойдубар Булуҥҥа Улуу дьон – Саха Саарыннара өлбөт-сүппэт суолларын-иистэрин хаалларан ааспыттарын өрүүтүн сүгүрүйэ, киэҥ тутта кэпсиибин.
Ол курдук биир историческай түгэн туһунан Валентина Григорьевна Семеновалыын сэһэргэспитим. В.Г. Семенова – биллиилээх учуонай, аламповед, Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Хотугулуу Илиҥҥи Федеральнай университет Саха литературатын кафедратын сэбиэдиссэйэ, педагогическай наука кандидата, доцент.
Кини 2011 сыллаахха Улуу Алампа – Анемподист Иванович Софронов 125 сааһын көрсө Күһүүргэ кэлэн барбыта. Талааннаах киһи эргиччи талааннаах. Күһүүргэ буолбут Алампаны ахтар-саныыр күннэргэ, үйэ саас тухары иэйэн турбут кырдьаҕас Булуҥ таас биэрэгэр Алампа уон түөрт сыл устата сайын-күһүн хаампыт сиригэр, Валентина Григорьевна кэрэ чуор куолаһынан эбээннии сээдьэ тылын эппитэ биир туспа умнуллубат түгэнинэн буолар.
– Убаастабыллаах Валентина Григорьевна, Алампа Булуҥтан Уус-Өлөөҥҥө табанан айанын кэмигэр биһиги төрүттэрбит көс эбээн дьоммут хайдахтаах курдук ыарахан тыйыс усулуобуйаҕа олороллорун, улахан буурҕа кэмигэр тоҥон-хатан баран туох да буолбатах дьон Түмэтигэ эбээн сээдьэ үҥкүүтүн тула үөрэ-көтө тоҕуоруһан сылдьалларын көрөн туран «Бу таҥара дьоно эбит» наһаа үрдүк сыанабылы биэрбитин суруйбута. Эн 2011 с. Күһүүр билиҥҥи эбээн дьонугар бэйэҥ ыалдьыт буолбутун, ол туһунан тугу кэпсиэҥ этэй?
– Мин кылгас да кэм иһигэр кэлэн барбытым иһин биири бэлиэтиибин – Алампа Хоту дьон туһунан үрдүк сыанабылын, билиҥҥи Күһүүр эбээннэрэ мүлчү туппакка олороллорун, киһиэхэ эйэҕэстэрин, амарахтарын, наһаа ыалдьытымсахтарын, ыалдьыт туһа диэн тугу барытын туран биэриэх дьон олороллор эбит. Ыалдьыттыыр кэммитигэр дьон-сэргэ сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ, үөрбүтэ бу умнуллубат кэрэ бэлиэ түгэн.
– Валентина Григорьевна, Алампа Булуҥҥа, Күһүүргэ сырыытыгар тугу үлэлээн-хамнаан ааспытын туһунан сырдатыаҥ дуо?
– Быйыл саас саха улуу суруйааччыта Анемподист Иванович Софронов-Алампа Булуҥ улууһугар олорон суруйбут «Айаннаан сылдьыбыт бэлиэм» уочарката суруллубута 90 сылын туолар. Уочарка аатын анныгар «Эдьигээн улууһун олоҕуттан» диэн бэлиэлээх. Тоҕо диэтэххэ, ити кэмҥэ Булуҥ Эдьигээн улууһун састаабыгар киирэрэ.
1923с. балаҕан ыйын 1 күнүттэн оруобуна 1 сыл (1923-1924) А. Софронов Булуҥнааҕы атыы-эргиэн факториятын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Түүлээххэ аһы-таҥаһы мэнэйдэһэрэ, түүлээх тутара. Тиийээт даҕаны фактория дьиэтин өрөмүөннэппит. Хотугу оройуоннарга боломуочунай Петр Ванифатьевич Слепцову суох кэмигэр солбуйар эбит. Бу сылдьан «Саха омук” культурнай-сырдатар уопсастыба Булуҥнааҕы салаатын тэрийэн, ол иһинэн улахан дьону уонна оҕону саха суругар-бичигэр үөрэтэр оскуола арыйан 4 ый үлэлэппит. Сэтинньигэ Эдьигээн улууһун олохтоох сэбиэттэригэр быыбар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбит.
Булуҥнааҕы гарнизон дьонугар 20 комплект таҥаһы тиктэриини Алампа тэрийбит.
Булуҥҥа олорон А.И.Софронов улуустааҕы быыбардыыр хамыыһыйа председателин солбуйааччынан талыллан, сэтинньи-ахсынньы ыйдарга үлэлээбит, сурук, докумуон бөҕөтүн толорбут, мунньахтарга сылдьыталаабыт. Холобур, сэтинньи 11 күнүгэр Күһүүр уонна Булуҥ быыбардааччыларын мунньаҕар кыттыбыт, эҕэрдэ тыл эппит уонна быыбар, хамыыһыйа үлэтин туһунан кэпсээбит. Избирком үлэһитин быһыытынан сэтинньи 10, 28, ахсынньы 26, тохсунньу 7, 11 күннэригэр мунньах ыыппыт боротокуоллара бааллар. Биир интэриэһинэй түгэн – Евдокия Константиновна Софронова (Алампа кэргэнэ) бу сельсовекка чилиэҥҥэ кандидатынан турбут эбит.
«Автономная Якутия» хаһыат 1924 с. атырдьах ыйын 16 күнүнээҕи нүөмэригэр М.А.К. (Модест Кротов – С.В.) диэн автор «Булунский район» диэн бу оройуон балаһыанньатын сырдатар ыстатыйата тахсыбыт. Онно үөрэхтээһин туһунан салааҕа суруйбут:
«…Школа не работает третий год, раньше же в ней обучались, преимущественно, пришлые элементы. Осенью прошлого года по инициативе А.И.Софронова в с. Булун организовался филиал «Саха омук», ставший единственным очагом культурно-просветительной работы в районе. Филиалом была открыта школа для обучения взрослых и детей якутской письменности. Немотря на отсутствие учебников-букварей, благодаря энергичной деятельности преподавателя А.Софронова, работа в ней шла успешно. За зиму филиал устроил ряд спектаклей и вечеров. На дело народного образования в районе надо обратить внимание. Нельзя ограничиться одной школой».
Партия Булуҥ уокуругунааҕы сэкэрэтээрин эбээһинэһин толорооччу Ф.Кузьмин 1924 с. атырдьах ыйын 10 күнүгэр обкомҥа дакылааттаабыт суругар Алампа оскуолатын туһунан маннык этиллибит: «Уроки преподавал т. Софронов. Большим тормозом послужило отсутствие учебников – якутских букварей, но, несмотря на это, благодаря энергии тов. Софронова, результаты получились очень хорошие» .
1924 сыл сааһыары сайын Софронов үлэтин сүнньүнэн Өлөөн төрдүгэр сылдьан баран “Айаннаан сылдьыбыт бэлиэм” диэн этнографическай уочарка суруйбута. Ол суруйуута оччотооҕу кэмҥэ Хоту сир олоҕун ойуулаан көрдөрөр, хоту дойду норуоттарын ыарахан олохторун кэпсиир айымньылартан биир бастакынан буолбута. Манна кини сыган убайа, оччолорго Совнарком хотугу улуустарга боломуочунайа П.В. Слепцовтуун, хоту баран научнай үлэнэн дьарыктана сылдьар Гаврил Васильевич Ксенофонтовтыын бииргэ сылдьыбыттарын суруйар. Хомоҕой тылынан суруллубут уочаркаҕа эбээннэр кыһалҕалаах олохторо хайдах баарынан суруллар. Олохтоохтор көнө, судургу майгылара, кыранан дуоһуйаллара, кыһалҕаҕа бэриммэт күүстээх санаалара, олоххо тардыһыылара арыллар. Суруйааччы эбээннэр олохторун-дьаһахтарын уратытын – дьиэлэрин-уоттарын, астарын-үөллэрин, таҥастарын-саптарын сиһилии бэлиэтиирэ – уочарканы этнографическай хабаанныыр. Айымньыга Алампа айар дьоҕурун биир уратыта – гуманизм – кыра киһиэхэ таптала көстөр. Алампа бу үлэтэ сахалыы тылынан суруллубут биир бастакы уус-уран уочарка буолар.
Биир интэриэһинэйэ диэн бу айаҥҥа сылдьыбыт Петр Ванифатьевич Слепцов тугу көрбүтүн өҥнөөх харандааһынан тэтэрээккэ уруһуйдаан ылбыт. Онон уочарка туспа кинигэнэн тахсара буоллар, бэлэм иллюстрациялаах буолуох эбит.
Ол сылдьан Булуҥ сирин биир уһук муннугар былыргыта “Тумул” диэн ааттанар муора кытылыгар турар үрдүк хайалардаах ытык сиргэ тиийэн, хайа чыпчаалыгар тахсан, бэйэтэ ити ахтыллар уочаркатыгар “...бэлиэ буоллун диэн суруктаах мас остуолба туруоран кэбистибит” диэн суруйбутунуу, бэс ыйын 29 күнүгэр өйдөбүнньүк туруораллар.
Саввинов А.А. ити бэлиэ турар сиригэр тиийэ сылдьыбыт киһи маннык суруйбут: “Бөһүөлэк кырдьаҕас олохтооҕо Егоров Н.И көмөтүнэн сирдэтэн олохтоохтор ааттыылларынан “Соппуруон маяга” турар хайатыгар тахсабыт. “Сулус ааҕар хайа” сэргэ турар хайалартан муҥ үрдүктэрэ, киһи ортотугар сынньанан тахсар ото-маһа суох таас сир...
Остуолба, хайаҕа тахсан истэххэ, ыраахтан чуолкайдык көстөр. Бу 4 метрэ кэриҥэ үрдүктээх, түөрт кырыылаах көнө бэс мастан оҥоһуллубут. Сэргэҕэ майгынныыр, төбөтүгэр төгүрүк быһыылаах уһуктаах. Ордук киһи хараҕар быраҕылларынан остуолбаҕа тула өттүгэр элбэх киһи аата, туруоруллубут сыла-күнэ быһаҕынан оҥо быһыллан суруллубута буолар. Ол курдук үөһээҥҥи моонньоҕун аннынан бөдөҥ буукубаларынан “Таатта”, “1924”, “Уполном. член ЯЦИК...”, “Саха” диэн тыллар суруллубуттар. Онтон аллараа сытыары, Новгородов алфавитынан “А.И. Соппуруонап” диэн, атын өттүгэр эмиэ бөдөҥ буукубаларынан “П.В.Слепцов” диэн суруллубут. Мантан аллара сэрэйдэххэ, кытта сылдьыспыт элбэх киһи аата үөһэттэн аллара суруллан түспүттэр... Ол гынан баран күн-дьыл, Хоту сир тыалын-хаарын бэлиэтэ – остуолба сирэйдэрэ эргэрэ, эмэҕирэ быһыытыйан сорох бэлиэ суруктар көстүбэт буолбуттар.
Бу кыра да мас көстүбэт ыраас дойдутугар маннык суон, чиргэл маһы булан үрдүк хайаҕа таһааран туруоруохха диэтэххэ уустук суол. Төһө да үгүс сыллар тухары Хоту дойду тыалын-өксүөнүн ортотугар турдар, остуолба билигин да сэнэх көрүҥнээх. Маныаха олохтоохтор кыһамньылара кырата суох, кинилэр остуолба төрдүгэр тирэх буолар гына бөдөҥ таастары чөмөхтөөн уураллар эбит”.
– Валентина Григорьевна, түгэнинэн туһанан Күһүүр дьонугар туох баҕа санааҕын тиэрдиэҥ этэй?
– Бастатан туран Күһүүргэ сылдьан ааспыт кэммэр, билсибит бар дьоммор махталбын тиэрдэбин. Истиҥ тыллары тиэрдиэхпин баҕарабын сүрдээх үлэһит мааны ыал Николай уонна Оксана Бочаровтар дьиэ кэргэттэригэр, олох ыарахан түгэннэрин этэҥҥэ аһаралларыгар, доруобай олохтоох буолалларыгар баҕарабын. Күһүүр орто оскуолатын учууталыгар олоххо сүрдээх активнай сыһыаннаах, сэргэх көрүүлээх-истиилээх киһиэхэ Матрена Дементьевна Варламоваҕа махтал тылы этэбин.
Иккис түгэнинэн баҕарабын быйыл саас 90 сылын туолар Алампа айанын, этнографическай очеркатын билсэн-ааҕан, бэлиэтээн ааһалларыгар. Оскуола оҕолорун, эдэр ыччат ортотугар, бары сахалыы саҥалаах дьон Анемподист Иванович Софронов Улуу суруйааччы, драматург ону таһынан сүҥкэн деятель, Саха норуотун культурата, үөрэҕэ сайдарын туһугар эттиин-хаанныын бэриниилээхтик үлэлээбит ону тэҥэ аан бастакынан Булуҥ эбээн дьонун, олоҕун укулаатын, культуратын сырдаппыт Улуу киһибитин Норуот туһа диэн олоҕун толук биэрбит киһини умнуо суохтаахпыт диэн үлэни ыыталларыгар баҕарыам этэ.
– Валентина Григорьевна кэпсээҥҥит иһин улахан махтал.
Татьяна Слепцова, общ. корр.