Улахан буукубаттан суруллар ааттаах Учуутал
Киһиэхэ биирдэ бэриллэр олоххо хас биирдии киһи хайдах олороро бэйэтэ хайдах дьаһанарыттан уонна кыаҕыттан тутулуктааҕа саарбаҕа суох. Сорохтор элбэх араас үлэҕэ үлэлээн, оттон сорохтор биир үлэ эйгэтигэр саастарын тухары туруулаһан кэлэллэр. Ол курдук бүгүн көрсөн кэпсэппит киһим Парникова Марта Васильевна, Российскай Федерация үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ – улахан буукубаттан суруллар ааттаах Учуутал диэн эттэхпинэ сыыһыам суоҕа дии саныыбын, ону 34 сыл устата салҕаммыт оҕону иитэр-үөрэтэр идэтэ кэрэһилиир.
– Марта Васильевна, оскуолаҕыт историятын туһунан кэпсээн эрэ.
– Мин билэрбинэн, 1979 сыллаахха олохтоохтор оскуоланы бэйэ күүһүнэн тутаннар арыйбыттара. Онтуктара биир сыл буолаат умайан хаалан оскуолата суох хаалбыттар. 1980 сыллаахтан оскуолаҕа табыгаһа суох дьиэҕэ күн бугүҥҥэ диэри үөрэнэ олоробут. Алын сүһүөх оскуолатын бүтэрэн оҕолорбутун, үөрэхтээх дьон буоллуннар диэн, Күһүүрдээҕи оскуолаҕа оҕолорун төрөппүттэрэ ыытарга күһэллэллэр. Бу оскуоланы уопсайа 1980 сыллаахтан отучча выпуск бүтэрэн бардаҕа. Оскуолабытыгар саамай элбээбиппит отучча үөрэнээччилэнэ сылдьыбыппыт, биир сылга биэс кылаас буола сылдьыбыта, ити 1989 сыллардаахха. Олимпиадаларга олох кэнники кыттар буоллубут, урут телефон да суох, интернет да суох этэ, инньэ гынаммыт кыайан сибээһэ суох буоламмыт, туохха да кыттааччыбыт суох. Интернеппыт үс-түөрт сыллааҕыта киирбитэ. Быйыл оскуолабытыгар уон түөрт үөрэнээччилээхпит, биир оҕо эбии кэлбитэ. Бастакы кылааска - биэс оҕо, иккискэ - үс, үһүс кылааска биир үөрэнээччи баар уонна төрдүстэргэ - биэстэр. Кылааска ортотунан түөрт-биэс оҕо баар буолар. Саамай элбээбитэ биир кылааска уон икки оҕо баар буола сылдьыбыта.
Оскуолабытыгар биэс үлэһиттээхпит: директордыырым таһынан учууталлыыбын, ону таһынан биир учуутал, повардаахпыт уонна икки техүлэһиттээхпит. Тех үлэһиттэрбит үлэлэрэ сүрдээх ыарахан, кыра баҕайы хамнаска үлэлии сылдьаллар, тоҕо диэтэр оскуолабыт кв. миэтирэтэ кыра буолан харчыларын эппэттэр. Оскуолабыт дьиэтэ олох эппиэттээбэт, эргэрдэ, саҥа оскуола тутуох буолбуттара олох ыраатта, уонча сыл буолла, кэтэһэ сатаан баран кэтэспэт да буоллубут. Аны Күһүүр оскуолата тутуллан олоххо киирдэҕинэ биһиэнин биирдэ былаанныыллар үһү, онон саҥа оскуола туһунан боппуруос суох. Спортивнай саалабыт суох, кыһынын сынньалаҥ киинигэр баран физкультуралыыбыт, кыһын тымныыга эрэйдээх баҕайы, халлаан сылыйдаҕына саас, күһүн таһырдьа сыырга, айылҕаҕа үксүн сылдьабыт. Ырыа, үҥкүү, уруһуй, физкультура, труд уроктарын барытын икки учуутал үөрэтэр. Ыарахаммыт диэн физкультурнай саалабыт суоҕа куһаҕан. Туох баар бырааһынньыктары барытын оскуолабыт кыараҕас көрүдүөрүгэр бэлиэтиибит.
– Бэйэҥ манна хас сыллаахтан үлэлиигин?
– 1980 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрээт манна Министерство направлениятынан кэлэн, ханна да барбакка биир оскуолаҕа директордыы сылдьабын. Бэйэм Амма улууһуттан төрүттээхпин, манна кэлэн баран бу нэһилиэккэ кэргэн тахсан, түөрт оҕо амарах ийэтэ буолабын. Үс улаханым үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, үлэлии сылдьаллар. Кыра уолум билигин СВФУ 3 куурус устудьуона.
Горнакова Анна Ивановна диэн учууталбыт – Сиктээх төрүт олохтооҕо, Саха республикатын үөрэҕириитин туйгуна, Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн оскуолаҕа үлэлээбитэ ыраатта. Сырыыбыт суох буолан учууталлар күрэхтэригэр улаханнык кыттыбаппыт.
– Оҕолору кытта үлэлэһэр төһө ыараханый?
– Оҕолору кытта үлэлэһэр ыарахан гынан баран үчүгэй, интириэһинэй. Оҕолору кытта сылдьар буолаҥҥын киһи бириэмэтин да билбэт, бириэмэ түргэнник барар, тэҥҥэ сүүрэ-көтө сылдьар буолан, киһи сааһын да билбэт буолар, оҕолору кытта оҕо буола сылдьар курдук сананаҕын. Оскуолабытыгар бэрээдэк өттүнэн олох үчүгэй, уруогу көтүтүү игин диэн оҕолор өттүлэриттэн суох. Ыраах сиргэ сытарбыт сүрдээх эрэйдээх, малбытын-салбытын барытын бэйэбит аҕалабыт, сайынын теплоходунан, кыһынын суол турбутун кэннэ улахан массыынанан, бэйэҕит бюджеттааххыт диэннэр ким да көмөлөспөт, бэйэҥ эрэ сүүрдэххинэ-көттөххүнэ кыаллар суол. Түөрт учуутал баар этэ урукку сылларга, биир кылаас биирдии кабинеттааҕа, ол оннугар учительскайбыт, остолобуойбут суох этэ. Билигин икки кылаас биир кабиннекка олорон үөрэнэр. Аан бастаан 1980 сыллаахха кэлэрбэр соҕотох учуутал этим. Ол саҕана түөрт кылаас буолбакка үс кылаас баара, ол кылааһы барытын үөрэтэргэ ыарахаттардаах этэ.
Үөрэхпитигэр саҥа программа киирэн ыарахан соҕус, сороҕун бэйэбит да ыарырҕатан ылабыт. Төрөппүттэрбит көмөлөрө баһаам, күһүн аайы остолобуойбутугар отон, балык аҕалаллар. Ас өттүнэн поварбыт оҕолорбутугар миининэн, торуойунан, бурдук аһынан, оҕуруот аһынан, муорсунан оҥорон күндүлүүр. Күһүүр оскуолатыгар үөрэнэ барбыт оҕолорбутун билэ-көрө, ким хайдах үөрэнэрин туоһулаьа, билсэ олоробут, сибээс тутабыт. Сииктээх алын сүһүөҕүн оскуолатын бүтэрбит үөрэнээччилэрбититтэн билигин алтата-сэттэтэ бэйэлэрэ учууталлар.
Харысхан Попов,
ааптар хаартыската