«Кыһыл сулус» холкуос кыргыттара Улуу Кыайыыны уһансыбыттара

Буурҕа  ытыллар,  хаарынан сигийэр,

Табалар сылайан,  салаллан  барбаттар.

Тоҥмут, аччык дьаамсык кыысчаан

Күүһэ эстэн тыаллыын бииргэ ытаһар.

- Ийэкээм! Ытаама, тулуйууй –

Сырдык аартык кэтэҕэр,

Күүтэр эйигин Кыайыы күнэ –

Дьоллоох олох, кэлэр элбэх оҕолоруҥ

 …диэн хоһоон тылларын өтөрдөөҕүтэ ийэбэр анаабытым.

(Ситэриллэ илик)

Мин ийэм – Александра Арьяновна Горохова – улуу табаһыт.  Булуҥ табатын үөскэппитэ. Норуот өстөөҕө аатыран 1929 сыллаахха улахан уолунаан  Сэмэнниин суута-сокуона суох Эһэ Хайа шахтатыгар үлэҕэ үүрүллэн ыытыллыбыт.  Горохов Николай Иннокентьевич–Туру­хаан кыргыт­тарыттан кыралара буолара. Эбэ­бит соҕотох хаа­лан кыаммакка, ийэбин ыаллар­га ииттэрэ биэрбит.  Ийэм кэпсээниттэн өйдүүрбүнэн, эбэм хойут оҕолорбун сойуолаһа сылдьыахтара диэн, онтон күрэтэн, көрдөһөн, ииппит  аҕатын аатынан «Арьяновна» дэтэн суруйтарбыт. Ийэм кыра бы­раата – Лаврентий – оҕонньорго иитиллэн «Лав­рентьевич» диэн буолбут.

А.А. Горохова

А.А. Горохова (Слепцова) дьиэ кэргэнинээн

Сэрии саҕаланарыгар 19 саастаах ийэм хол­куос дьонун кытта ыарахан сылларга  үлэ  үгэ­нигэр сылдьыбыта. Сайын аччык аҥардаах от оттуура, күһүн өргө дылы атах сыгынньах ууну кэһэ сылдьан, талах төрдүгэр хаалбыт оту  хому­йал­ларын кэпсиирэ. Саамай кыраларын – Сэмэнчээни (Семен Александрович Стручков) аһыыр баҕаттан кини нуорма отун толорон туран күөллэргэ кистээн кустата, балыктата ыытал­ларын кэпсиирэ. Ыраахтан миинэн иһэр  атын бэрэмэдэйэ  көппөйөн көстөр буоллаҕына үөрүүлэриттэн ытаһа-ытаһа  утары сүүрэллэрин саныыра, оннук түгэн аҕыйаҕа  диирэ (бултаах, астаах). Ол сэрии сут сылларыгар үрэххэ балык да аҕыйаабыт, күөллэргэ күһүҥҥү кус оҕолоро сэдэхтик көтөр да буолбуттар этэ.  Кыһын хотоҥҥо  үлэ  саамай кытаанаҕа – хотонтон  ынах сааҕын  илиинэн таһыы, ынах ыаһына, от таһыыта.

Онтон сотору байыаннай бириэмэ бирикээһинэн  уонтан тахса эдэркээн кыргыттары дьаамсыгынан үлэлииргэ анаан Күһүүр диэки ыыппыттар.  Онно мин ийэбин кытта бааллара: Бурцева (Ста­ростина) Мария Игнатьевна, Бур­цева (Струч­кова) Мария Гаврильевна, Бурцева Мария Ми­хайловна, Горохова Екатерина Иннокентьевна, Горохова Ма­рия Николаевна, Стручкова Мария Алек­сандровна, Стручкова Евдокия Гера­симовна, Иванова (Стручкова) Мария Ин­нокентьевна.

М.И. Старостина

Мария Игнатьевна дьиэ кэргэнинээн

Ийэм сэрии бүтүөр диэри дьаам­сыктаабыт, «Бэ­рис дьаамыгар» олорбут, Бөһүүкэ үрэҕиттэн соҕуруу сытар дьаамнартан  табанан почтаны таспыт. Би­лигин да «Бэрис дьаамыгар» ийэм олорбут балаҕана турар, «Сахандьа» айанньыт дьоно тохтоон ааһар сирдэринэн буолар.

Ийэм сэтии бөҕөнү сэлэлэнэн,  ыран, сылайан иһэр табаларын сиэппитинэн,  чараас таҥастаах дьон тоҥон-хатан дьаам дьиэтин нэһиилэ бул­ларбыт, ол суһал почтаны атын дьаамсык кыыс кэтэһэн олорон, кэлбит почтаны  илдьэ салгыы айанныыра диирэ. Сэрии бүтүөр диэри оннук эриһэн сылдьыбыттар, быйыаннай бириэмэ кы­таанах ирдэбилин үтүө суобастаахтык толорон,  ыарахаттары тулуйан.

Сэрии бүтэн дьаамсык кыргыттар Бороҕонно­ругар төннөллөр, ийэм аҕабытыгар кэргэн тахсан Күһүүргэ хаалар.

Дьаамсыктар балаҕаннара. Бэрис үрэҕин үрдүгэр

Баара суоҕа 50 сааһын  саҥа туолан баран, ыара­хан ыарыыттан суох буолуор диэри аҥардас биир сиргэ  Булун совхозка үлэлээбитэ. Аҕабынаан үс кыра оҕолорунаан чуум үлэһитинэн ыстаадаҕа көһө сылдьан  үэлэлиир,  онтон оҕолоро кыра буолан уурайан, Сахандьаҕа соҕотох ынахпыты­гар (табаны  иитэр опытнай хаайыстыба соҕу­руут­тан  аҕалан боруода ынахтары иитэрэ)   ыанньыксыттыыр хас да сыл. Сирень диэн кыра­һыабай ааттаах, аһары элбэх үүттээх ынах­таахпыт. Ыал барыта үүтүнэн, ийэм оҥорбут чохоонунан, суоратынан аһыыра. Сахандьа са­был­лан, Күһүүргэ уонтан тахса сыл хонтуораҕа остуорастыыр, ол саҕана сэттэлии оһоҕу  мастаан оттоллор эбит. Биһиги оҕолоро көмөлөһөрбүт – ким эрэ хайытара, ким эрэ кыстыыра.  Эрэйдээх оҕо сааһа,  сэрии ыар сыллара доруобуйатын кэ­бирэппит буолуохтаахтар, ол да иһин эрдэ күн сириттэн бардаҕа...

Ол «Кыһыл Сулус» хоодуот-хорсун кыргыт­тартан күн бүгүн үһүөйэх  киһи хаалбыт. Кыайыы 70 сылын этэҥҥэ көрсөр дьон. Олор истэригэр: Мария  Игнатьевна  Старостина баар. Кини Тик­сиигэ кыыһыгар кыстыы олорор. Бүгүн 87 саа­һыгар үктэннэр да, этэҥҥэ сэнэх, тэтим, бэ­һиэлэй майгылаах, күлэн мичилийбит  эбээ киһи барахсан.

Мария Игнатьевна  олорон кэлбит уһун оло­ҕуттан, сэрии сылларыгар 13 саастааҕыттан  ыара­­хан үлэ диэни билбит киһини  кэпсииригэр көр­дөһөбүн.

– Мин 13 саастаахпар таба ыстаадатыгар бос­туу­гу­нан тахсыбытым, сотору сэрии са­ҕа­лам­мыта. 14 сааспар «Кыһыл Сулус»  кыргыт­тары­наан – эдьиийдэрбин кытта дьаам үлэһи­тинэн ананан күһүн алтынньы ыйтан ыам ыйыгар диэри дьаам сүүрдэрбит,түөрт сыар­ҕа сэтиилээх почта таһарбыт. Саамай кыра саастаахтара мин этим, атаахтатан хоон­ньу­ларыгар утутан абы­рыыллара. Таба ыст­аа­датыгар үлэлээбит киһи, эдьиийдэрбин  үөрэ­тэбин, үгүстэрэ ыанньыксыттар, табаны кө­лүйэн айаннаан көрбөтөх  дьон. Уучаҕынан сылдьан көлүүр табаларбытын хомунабыт, бас­таан  утаа уучахтарын  хаҥас өттүттэн холум­наа­быттарын  көннөттөрө көмөҕө миигин ыҥы­раллар. Оннук эрэйдэнэн баран эдьиийдэрим  бэрт түргэнник үөрэммиттэрэ.

Мин сылдьыбыт дьаамнарым «Сэлэ­йээнтэн», «Говорынан», «Наҕамаа­тынан» Сииктээҕи ааһа «Муонньаҕа» тиийэрим, онтон антах – Эдьигээн дьаамнара са­ҕаланаллара. Дьэ кытаанах бириэмэ этэ, икки чаас хойутаатын да алдьархай, дьаам­тан  дьаамҥа  күнүстэри- түүннэри айанныыбыт.

 Итии таҥас кэмчи, мин табаҕа сылдьыбыт киһи быһыытынан чубуку тириитэ ыстааннаахпын, кылгас, элэйбит да буоллар, тирии сончоонноох­пун, эмиэ эргэ ынтыкаа бэргэһэ дуомнаахпын. Ол таҥастарбытын икки эдьиийим Маайыстары кытта  уларса сылдьан кэтэрбит.

Сииктээххэ тиийдэхпинэ ыаллар куруук чэй­­дэтэллэрэ, аһыналлара аҕай, хайдах бу оҕоло­ру  ыраах  ыарахан үлэҕэ ыыппыттарай диэн, хорсун дьоҥҥут диэн хайгыыллара. Ол курдук Ксенофонт, Андрей Дьяконовтары, сэбиэт үлэ­һитин Федорову өйдүүбүн, махтана саныыбын.  «Говор» дьаамыгар балыксыт нууччалар элбэх­тэрэ, кинилэртэн кэнсиэрбэ  ылан эбинэр­бит, сороҕор сибиинньэ туустаах сыатын  да биэрэн абырыыллара.

 Дьаамсык убайбыт Христофор Рожин (эмиэ Бороҕонтон кэлсибит) сэрэтэр буолара биһигини суолга кэрэх сир элбэх диэн, ойуун да кэрэҕэ баар, мээнэ «куук-хаах» диэн хаһыытаһыман, чуумпутук сылдьын диэн. Ону миэхэ биллэрэллэр диирэ. Этэҥҥэ айанныы сылдьыбыппыт. Арай биири өйдүүбүн – өрүһү туоруурбут саҕана сүр­дээх улахан буурҕаҕа түбэһэн, суолбун сүтэрэн өрүс хадьымалыгар киирэн хаалан, түүнү быһа муна сылдьан баран, нэһиилэ дьаамым дьиэтин булбутум, алҕас таба  сааҕын көрбүтүм таба­ларбын сиэтэн иһэммин.  Биэрэккэ  кэлбит эбип­пит. Таһаҕас сыарҕатыгар мэҥэстэ сылдьар почтаны харабыллыыр нууччалаахпын.  Хата тулуйсубут. Олох быстарыахпытын да сөп этэ. Этэҥҥэ күн бүгүн тыыннаах кэллэҕим. Ач­чыктаан да, тоҥнорбут-хаттарбыт да, үлэбитин толорбуппут чиэстээхтик.  Итинник сылдьан  1945 сылга Кыайыы күнүн көрсүбүппүт. Дьаамтан үлэлээн бүтэн Бороҕоммутугар төннү­бүппүт.

Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, улуус бочуот­таах киһитэ, уон оҕоҕо күн сирин көрдөрбүтэ, бүгүн алта  оҕото бааллар. Төрөппүт оҕолоруттан элбэх  сиэн, хос сиэннэр эбэлэрэ Улуу Кыайыыны ыраах тыылга дьаныардаах- хорсун үлэтинэн  уһансыбыт ытык киһи  уонна эдьиийдэрин «Кы­һыл Сулус» сырдык кыргыттарын  иннигэр сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит, махтал тыл­ларын этэбит Кыайыы 70 сылын көрсө. 

Татьяна Слепцова

Хаартыскалар Слепцовтар, Старостиннар дьиэ-кэргэннэрин архыыптарыттан