Рекламный баннер 990x90px header-top
18+
Рекламный баннер 728x90px center-top
Архив
Поделитесь новостями с жителями города
Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Деньги Якутии

Нӫлтэн хэден

05:54 31.03.2015

Анҥантан эвен ҥөнмир төрэнни, культуран нян бинин эдэн бэриптэ гуникэн хоярач дукра да, телевиденияла да төрэр. Тек итими, хан иҥэньгидэ билэкэлдулэ хок-кан аич балдыча төрэмур хупкучэкэлдулэ, дет­садулдула хупкуттивур мандур. Адыкун ҥөнмирэл (эвехыл, эвенкил, чукчал нян юкагирил) икэтын, хэден­тын аймаммыкан улдаддын. Ойутан да итими хоч мандутникан хаҥнчалвутан итми хоккакн өрус бивэттэн.

Фольклор ирэтил–тэтит ҥөнмир иинин биннэктэкын. Фольклору нөсэгчэр хамылкырыкытын мэн дялбур өтэрэп бинивутэн, историявутан нян этнографиявутан хамылкыдир, тачин мут эвехыл этэп бэриптэ, омҥабра.

Текэрэп куҥа мэн балдыча төрэмур адикун долчир нян культуравур, эвен ойен эгден хэбденекэлдулэ – ткэн иттэ. Амтилбур, энтилбур эведыч төрэривутэн нян дялбур хаҥандыддывутан эникэн идти хер, теми текэрэп нөсэгчэр мэр балдыча төрэмут төрэдэвур туркуттэ.

Теми, поселакла нян улухулдула, хупкучэктур хупкутми хок-как ай бимчи.

Амтилти анҥану чоптэрэ нулгывэтникэн, инэҥтэн хояв ургэв итникэн, тачин–тит мэр бинивур, традициявут нян обычайвур, текэрэп анҥанила мудун хурулдулэвур исукан. Теми эвехыл эвукун мудун, мэн культуравур,  эникэн омҥар, этнос биникэн иины.

Эвен быйын инив бутумэн аймакань одяникан, балдыча турэҥур хиргэтникэн бигрэчэл. Нӫлтэм, няним, тогу тачин билэкур ханиндукутан   гасчиникан нян укчэнмэтникэн бигрэр. Тог эвен бэйлэн эрэк ноҥан иинин, тог улиткырэн, хулиткыран нян хояв мэтушрэн якут-ул кэнели-гу, ҥэлэм-гу дагамракан нян якут ай оннактакыван да мэтургэн. Теми эвен быйын тог мухаммон хоч одягран.   

Өтэрэп дялти* нэлкэниду, бугат чулбарракан, иини бутунни мялчалан, дюгадякла иссидюр хатлатын бихи  немэр бутуччээндюр бакалдаридюр, «бакалдын» хэбденэку ограр. Таракам нулгывэтти дял да хоя бигрэр. Тар бакалдаридюр эври чордакич* аткикандулан* 24-26 инэҥэлдулэн нӫлтэн ҥонамач илаттилан анҥамта анҥанив* дакалдаграчал. Тар ымыргыникэн нод ойур, хэрэчэвур бутумэн, нод улгум ормур эмуникэн мэр доливур бакалдаграр.

Тар хэбденеклэвур нөсэгчэр* мэр доливур хамылкыграр, немэр анҥантан милтырэнчэ хурэлбур кукым*, матаку* мэр доливур укчэнмэткырэчэл.

Ытикэр явтакла хэвдэтникэн тыгылыҥчиникэн, кансалкан тэбэку колатникан ҥилэ иррөчин тугэни елчэчэвэн укчэнмэткырэр.

Нөэгчэр хонивур, улгумур орарбур эмуникэн учикыч маҥдывканикан есчимэткырэр. Дулыг куҥал мавутач нян нимкамилкань хэтэкэникэн есчимэнкырэр. Тачин хони нян хинма хуркэн анҥантан исугрэн.

Кучукэн куҥал амкычандула, окат холилэн титкат­никан* эвэкэгрэр.

Эвенкийский национальный танец девушек "Хэде"

Эрэк «бакалдын» хэбденекэтэн 3-4 инэҥив чөптэрэ огран.  Хэбдекэдек эникэн «Хэделэ» эгэрэн  маннур. «Хэдев» хагдыл бэил нонап хэдьэгрэл тадук нөсэгчэр. Хагдыл бэил хэдеми мэр доливур да укчэнмэтти уму­рукчин хэдегрэр. Аич  долчими, ханнас иррөчин немэр он тугэнив елтэнчэмэн, ирэк немэрлэ як очаван укчэникэн хэдегрэр.

Традиционный праздник эвенов "Бакалдын" (Эвенкийский Новый год)

Нөсэгчэр хэдеми, хаматкырал няри нян асаткан. Няри* асаткам аявылча бими, асаткан* ноддон икэникэн, аявылчаи мэдуникэн хэденгырэчэ. Хан быйыл оран дюгулин, эгден мола* ноддон, туруҥур аявривур икэгрэр.

Хэдев хэдери бый хояв аю, ибгар бинив икэникэн немэрду бөгрэчэ. Кучукэн бутэнри  бый хэдеми игбар ограча, тачин хэдев төрэмэн төрэри бэйдук хо хоя ай ограча.

Эвесэл хэдев нӫлтэн хэден гөгрэчэл, теми нӫлтэн он курилдын дэ тачин хэдегрэчэл. Хэдев 2-3 иҥу чөптэрэ хэдегрэчэл, атикар, ытикэр дэ эгрэчэл тыгытты. Хагдил хэдеми өсэми ибгар, нодымдас ограр.

Хэдев нян хэдегрэчэл абагав* бэйчими нян иррөчин -ул хэбденеклэ.

Балдыча төрэнти омҥабыдилдын, төрэри хагдилти манудды, эпэлти этэлти чагла бугла хуррыкытын ноҥнюми умутту, эвен культуран, төрэнни нян бинин бутунни бэрибрэн, манун. Теми, өмэтту тыгытти Булун быйылни эвехыл, мандулды төрэмур нян культуравур эникэн омҥар билды.

 Өтэрэп дялти* – предки

Эври  чордакич*– иэнь (буквально: опускающийся кулак).

Аткикан* – месяц.

Анҥамта анҥани – Новый год

Нөсэгчэр – молодые.

Кукын*– невеста

Матак* – зять

Титкачин* –  игра с камнями.

Няри*– парень

Асаткан* – девушка

Мола* – тундра (Момский говор), литературном языке Дэт – тундра.

Абага – в переводе дядя. У эвенов есть верование с культом медведя, с  почитанием относились к медведю, поэтому медведя величали Абага. Литературное слово накат – медведь.

Светлана-Нӫлтэк

5973
Рекламный баннер 728x90px center-bottom