Түмэти сиригэр дьиэ табатын иитии сөргүтүллүө дуо? (Кырдьаҕас табаһыттар санаалара)

Түмэтигэ дьиэ табатын иитии тоҕуһуонус сыллар бүтүүлэригэр тохтообута, ол сүрүн биричиинэтинэн ааттыыллар кыыл таба күрэтэн илдьэ барыытын. Ол кэмҥэ “Дьиикэй ырыынак” сири-дойдуну,  ордук Хоту сирин, сатарыппыта, үлэҕэ, дьоҥҥо ыараханнык охсубута.

Ол курдук бүгүн кэпсэтэр дьонум, үйэлэрин тухары таба иитиитигэр үлэ­лээбит дьон буолаллар. Кинилэр ис­тэригэр бааллар: Павлов Федор Егорович, Павлов Алексей Николаевич, Стручков Иван Христофорович, Корякин Николай Егорович.  Кинилэр чулуу таба­һыттар, билигин да табаларын, сир­дэрин күндүтүк саныыр-ахтар, таба эс­тибититтэн улаханнык хомойор-хоргутар ытык кырдьаҕастар.

Кинилэри барыларын биир баҕа санаа түмэр – дьиэ табатын иитиитин Түмэтигэ сөргүтүөххэ наада диэн.

Кэнники сылларга дьиэ табатын хат­таан сөргүтүү кэпсэтиитэ  са­ҕалам­мыта, ол кур­дук 2009 сылга биир  таба ыс­таадатын Бороҕоннооҕу совхоз директора Петр Николаевич Бурцев биэриэхтээҕэ диэн кэп­сиир Николай Христофорович Павлов (Таймылыыртан Бороҕон ыстаадатыгар тиийэн  үлэлии сылдьыбыт киһи). Петр Николаевич, ылар табаларгытын миэстэтигэр кэлэн көрөн-үөрэтэн, үлэлиир тэрилгитин  манна оҥостон, наллаан табаны сиринэн көһөрөн бараргыт ордук буолуо этэ диэн сүбэлээбит. Ол кыаллыбатах. Тай­мылыыр­тан  көмөҕө табалыы барар дьон тэринэн баран, табыллыбакка аккаас­таммыттар. Билиҥҥи кэмҥэ табаҕа үлэ­лиэн баҕалаах дьон суоҕун кэриэтэ диэн кыр­дьыгынан этэллэр.

Ытыктабыллаах Иван Христофорович Стручков кыра сааһыттын табалаабыт, уһуннук ыстаада биригэдьииринэн үлэ­лээбит киһи. Дьиэ табатын иитиигэ ситиммит быстыбыта алдьархай диэн этэн туран, таба иитиллэн турбут сиригэр Түмэтигэ сөргүтэргэ  киһилии дьаһанан, үлэлээн көрүөххэ наада диир. Ол курдук кини табаны үөскэтэр да буоллахха, туундараҕа үөскээбит, тыалга-кууска үөрэхтээх табаны иитэр ордук буолуо этэ диэн санаатын үллэстэр. Ону ааһан сүрүн боппуруоһунан буолар табаҕа үлэлиэн баҕалаах эдэр дьону табаһыт идэтигэр угуйарга диэн тоһоҕолоон этэр. Иван Христофорович билигин да эдэрдии эр­чимнээх киһи, таба  аҕалар буоллахха то­ҕо көрөн олоруохпутуй  күүс көмө буолуо эти­бит, сүбэлээн-амалаан диир.

Николай Егорович Корякин – сааһын тухары таба ыстаадатыгар бостуугунан үлээбит киһи. «Таба барахсан өйдөөх кыыл, саҥарбат эрэ. Үрүҥ Хайа (Анаа­быр) курдук сиргэ иитиллэн турбут таба табыллан иитиллиэ этэ. Биһиги сирбит,  айылҕабыт усулуобуйата он­но сөп түбэһэр. Бастатан туран кадр – табаҕа үлэлиир киһи баар эрэ буол­лаҕы­на, билигин аҕыйах сааһырбыт, та­ба­һыт­тыырын умнубатах  дьон баара кө­мө буолан туһаны  аҕалыахтарын сөп”, – диир.

Билигин 90 сааһыгар сылдьар Федор Егорович Павлов – сайын ахсын сиэн­нэрин илдьэ Түмэтиттэн арахсыбакка оло­рор. “Табаны олох симэлитэн сү­тэр­бэххэ, тилиннэрэ сатыахха наада төһө кыалларынан, абалааҕа  сааһым ыраап­пыта, арыый эдэрим буоллар табабын иит­тэн көрүөм этэ”, – диэн этэр. Бу тө­һө­лөөх табаны иитэн-көрөн ааспыт ки­һи  төһө да сааһырдар, сүрэҕинэн-дуу­һа­тынан табатын ахтар-саныыр.

Алексей Николаевич Павлов – эдэр саа­һыттан Түмэти сиригэр табаҕа үлэ­лээбит, үөрэҕинэн – ветеринарнай фель­дшер. “Бастатан туран табаҕа үлэлиир кадр боппуруоһа кыаллыан наада. Пур, Нойда, Быһыт хайатын, Буур сиэбит үрэх­тэринэн лабыкта дэлэй. Таба үөскүүр усулуобуйата баар буолла. Урут ити сирдэринэн тоҕустуу ыстаада турбут сирэ. Кэлэр  сылларга таба аҕалар боппуруос бы­һаарыллар түбэлтэтигэр, саатар көс ыал, табаһыттар табаларын кытта биир­гэ көсүһэн кэлэн, эдэр дьоммутун таба үлэтигэр угуйарга көмөлөһөллөрө буоллар, баҕар бэйэбит табаһыттарбыт үөскүөхтэрэ. Кырдьыгынан табаҕа эдэр ыччаты угуйар олох ыарахан, этинэн-хаанынан бэриниилээх,  табаны  аһынар, таптыыр эрэ киһи табаҕа сыстар. Ол кыалыннаҕына  табаны үөскэтиэххэ сөп буоллаҕа. Үлэни тэрийэр зоотехниктар эмиэ наадалар. Бастакы сылларга биир 1200 төбөлөөх ыстааданы  сиринэн кө­һөрөн аҕалан ииттэххэ, бэйэтэ төрөөн-ууһаан элбиэҕэ. Урукку тэрээһин ал­ҕастарын учуоттаан, хаһаайынныы дьа­һаннахха уонна эдэр  оҕолорбутун ос­куолаттан саҕалаан өйдөрүн-санааларын таба иитиитигэр тартахха бэриниилээх табаһыттар үүнүөхтэрэ этэ», – диэн санаатын үл­лэстэр Алексей Николаевич.

Алексей Николаевич таба эстэрин са­ҕана 180 табаны ылан иитэн 440 тө­бөҕө тиэрдибит, онтон  таба атын дьон илиитигэр киирэн баран өрүттүбэтэх.

Дьиэ табатын сөргүтүү биир сыллаах үлэ буолбатах, дьаныардаах үлэни, табаһыт олорор, үлэлиир усулуобуйатын тупсарыыны, элбэх үбү-харчыны эрэйэр. Киһи барыта ону өйдүүр.

Татьяна Слепцова, общкор.

Хаартыска ааптар архыыбыттан